De ene slang is de andere niet en de Bijbel is een andere bron dan de Griekse mythologie. Dat mogen open deuren lijken, maar toch worden ze in de moderne beeldcultuur nog wel eens op een hoop gegooid. Bijvoorbeeld op de cover van Volkskrant Magazine in de moderne beeldcultuur.
We zien een vrouw met haar hoofd ietwat wellustig achterover en met gesloten ogen. Ze is gekleed in een licht topje en een iets donkerder slip en ze draagt kniehoge laarzen. Diagonaal over haar torso is een stevige slang gedrapeerd, waarvan ze de kop met haar rechterhand ter hoogte van haar schouder controleert en het achterdeel, dat om haar linkerdijbeen gedraaid is, met haar linkerhand ter hoogte van haar kruis vast heeft. Ernaast, in rode letters staat de tekst: “Ellen ten Damme Kunstenaar in veelvoud. ‘Ik heb niets met hoe het hoort.’” Bij het artikel staan nog meer foto’s van Robin de Puy, maar geen is er zo uitdagend als deze foto op de cover.
Eeuwenlange christelijke cultuur heeft ons geleerd vrouw plus slang is Eva plus zondeval. Al snel plakte de kerk er bovendien een waardeoordeel aan. Dat Eva verantwoordelijk was voor de zondeval door Adam te verleiden, maakte vrouwen per definitie slecht. Dat uit zich bijvoorbeeld in een reeks verhalen die bij elkaar vrouwenlisten werden genoemd en die bijvoorbeeld tijdens het door Jan Smeken beschreven sneeuwpoppenfestival van 1511 werden beschreven. Scènes waarin vrouwen mannen van hun verstand beroofden en hen in het verderf stortten.
Aan het eind van de 19e eeuw, tijdens het symbolisme, deden kunstenaars er nog een schepje bovenop. Ze hadden inmiddels de vrijheid om vrouwen ook echt als femme fatale, op hun verleidelijkst, af te beelden. Een kunstenaar die daar onschatbaar rijk mee is geworden is de Duitse schilder Franz von Stuck. Een van zijn bekendste werken is Die Sünde, waarbij niet alleen de vrouw zelf, maar ook de slang, die zijn kop op haar schouder heeft liggen, de toeschouwer uitdagend aankijkt. Hij legt bovendien heel nadrukkelijk een verband tussen de verleidelijke vrouw met haar slang en Eva, door het werk als titel Die Sünde mee te geven. Zo ver gaat De Puy met haar portret van Ten Damme bij lange na niet. Deels gekleed en met haar ogen dicht is het effect eerder wat cliché en potsierlijk dan kwaadaardig zoals bij Stuck.
Maar, en daar neemt het beeld een vreemde wending, het is ook misplaatst. In het interview dat Sander Donkers met Ten Damme heeft, gaat het uitgebreid over haar nieuwe theatertour Medusa. Niet afkomstig uit de Bijbel zoals Eva en niet verantwoordelijk voor de zondeval. Medusa wordt door de god van de zee Poseidon verkracht en daar vervolgens door godin Athene voor gestraft. Medusa’s hoofd is voortaan bedekt met slangen en door haar blik raakt voortaan iedereen die haar aankijkt versteend. Kortom er ligt een wereld van verschil tussen beeld en verhaal.
Andersom gaat het ook wel eens mis, nota bene op plekken waar je dat mindert snel zou verwachten. In het najaar van 2024 was in Museum Krona in Uden de tentoonstelling Uit het paradijs te zien. Op de poster prijkte prominent een zelfportret van kunstenares Juul Kraijer, met een hoofd vol slangen. Direct drong de associatie met Medusa zich op, maar die is, in tegenstelling tot Eva, nooit verdreven is uit het paradijs. Nu is het Kraijer helemaal niet te doen om een dergelijke associatie. Het gaat veel meer over angst en het overwinnen daarvan. Naast slangen figureren er in haar werk ook hagedissen en schorpioenen.
Behalve de misser met de herkomst van het beeld is het ook wel opmerkelijk aan de cover van Volkskrant Magazine dat een vrouwelijke fotograaf, Robin de Puy, kiest voor een beeld dat eeuwenlang heeft bijgedragen aan een negatief vrouwbeeld. Ongetwijfeld speelt er een element van omkering in mee, van niet een fatale vrouw, maar van een sterke vrouw, zoals het interview dat ook laat zien. Maar dat had ook anders neergezet kunnen worden dan met een beeld dat al zo lang beladen is geweest.
Geef een reactie