Advanced setdressing en AI

Soms zie je in films of televisieseries schilderijen of beelden die net te veel aandacht krijgen. Vaak denk je daarom dat ze wel betekenis moeten hebben. Maar is dat wel altijd zo? En wat is dan die betekenis?

Ik weet niet hoe vaak ik de scène uit House of Cards heb teruggedraaid. Eerst wilde ik zeker weten dat ik het goed had gezien. En vervolgens wilde ik er een goed foto van maken. Na een overleg in het Oval Office van het Witte Huis, waar Francis Underwood inmiddels als president van de Verenigde Staten, zijn vieze spelletjes speelt, zien we iemand op de rug de ruimte verlaten. Rechts van de deuropening staat een secretaire en daarboven hangen twee schilderijtjes. En de onderste van die twee, daar gaat het om. We zien drie ruiters op hun rug in alle kalmte een duinovergang passeren. Rustig bewegen ze zich richting het strand. Het is een haast iconisch werkje van Haagse School-schilder Anton Mauve. Morgenrit langs het strand heet het en het hangt in het Rijksmuseum. Wat doet het hier dan in het Oval Office?

Zo zijn er meer voorbeelden. In de film Inside Man van Spike Lee staat in een kamer van een bankdirecteur heel prominent een schilderij op een ezel. Het is De kaartspelers van Paul Cézanne. Nu zal geen enkele bankdirecteur op die manier een schilderij in zijn werkkamer neerzetten, maar hier heeft het een duidelijke functie. Aan een tafel op het schilderij zitten twee spelers te kaarten. In de film wordt een bank beroofd, maar er gaat iets mis, de bankrovers gijzelen iemand en er komt een onderhandelaar namens de politie. Maar de bankdirecteur heeft ook nog een belang, namelijk om een bepaald geheim dat zich beneden in een kluis bevindt, niet uit te laten lekken. Zo krijgt de directeur te maken met een ingenieus spel tussen de bankrover en de onderhandelaar, een spel van bluffen en op het juiste moment de goede kaart uitspelen, waar het in het schilderij ook om draait.

In een aflevering van The Alienist, waarin een psycholoog met de specialisatie criminaliteit centraal staat, brengen twee hoofdpersonen op een gegeven moment een bezoek aan bankier en kunstverzamelaar J.P. Morgan. Daar hangt in zijn werkkamer een schilderij dat goed herkenbaar is als de Heilige Franciscus van Assisi van José de Ribera. Deze van oorsprong Spaanse schilder (1591 – 1652) verhuisde in 1616 naar Napels, waar hij zijn verdere leven zou doorbrengen. In 1642 schilderde hij dit werk. Hoe veel versies hij geschilderd heeft, is niet zeker. Het werk zou zich bevinden in het Escorial, het kloostercomplex gewijd aan de heilige Laurentius, buiten Madrid. Maar ook zou er een versie bewaard worden in het Prado, het museum in Madrid, én in een museum in Boedapest. In ieder geval zijn er geen aanwijzingen dat het ooit in bezit is geweest van een bankier in New York.

Pas zag ik L’odore della notte, een deel uit de reeks van commissario Montalbano, gebaseerd op de boeken van Andrea Camilleri. Nadat plotseling een gewiekste investeerder met het spaargeld van heel veel mensen spoorloos is verdwenen, blijft alleen zijn persoonlijk assistente op haar post. In de centrale ruimte van het luxueus ingerichte kantoor staat heel prominent een groot wit beeld voor een spiegel. In diverse scènes is het beeld telkens opnieuw goed te zien, dus het zal wel betekenis hebben. Met een screenshot en Google Lens kom ik niet verder. De ene keer wordt er gesuggereerd dat het gaat om een beeld van Artemis van Efeze, symbool van vruchtbaarheid. En bij poging 2 is het plotseling een Sacro Cuore Pax Vobis van kunstenaar Piet Gerrits, een Heilig Hart-beeld dat tussen 1925 en 1935 geproduceerd zou zijn door Société Céramique in Maastricht.

Beide suggesties zijn wel erg bespottelijk. Ze laten goed zien hoever AI nog te gaan heeft in het herkennen van beeldmateriaal. Daarbij is er niet eens zo heel veel nodig om het beeld wel correct te herkennen. Op de borst van de afgebeelde man draagt hij een rechthoekige versiering, die is onderverdeeld in twaalf vakjes. Dit is de oudtestamentische hogepriester Aäron, de broer van Mozes. Mozes leidde het volk van Israël door de Rode Zee weg uit Egypte. En dat volk bestond uit twaalf stammen, voortkomend uit de twaalf zonen van Jacob. En naar die twaalf stammen verwijst het halssieraad van Aäron.

Maar als we dan het beeld zo makkelijk hebben kunnen identificeren, dringt vervolgens de vraag zich op waarom het hier staat. Bij de beantwoording van die vraag moeten we kijken naar wat Aäron allemaal symboliseert. Hij was de eerste hogepriester en staat voor de heiliging van het volk en de dienstbaarheid aan God. Door zijn bloeiende staf is hij ook symbool voor door God gegeven leiderschap. Zijn naam, die verheven of verlichte of lichtbrenger betekent, maakt van hem een leraar of een geestelijk leider. Maar niets van deze symboliek rechtvaardigt een plek in het kantoor van een oplichter. Dat geldt wel voor de rol die Aaron speelde in de totstandkoming van het gouden kalf. Dit ultieme symbool voor bijgeloof, dat laat zien hoe makkelijk mensen van iets te overtuigen zijn, past uitstekend in het verhaal. Dat de oplichter zelf voor dit beeld zou hebben gekozen is niet erg overtuigend. Maar dat de setdresser er goed over heeft nagedacht, lijkt me overduidelijk.