Op zoek naar Schwind (64): Peter von Cornelius

Onlangs kwam ik schilder Richard Lauchert tegen. Hij was een tijdgenoot van Moritz von Schwind en net als Schwind een leerling van Peter von Cornelius. Voor ik aandacht kan besteden aan Lauchert, moeten we eerst eens uitgebreider stilstaan bij Peter von Cornelius.

Eigenlijk is het een wonder dat Moritz von Schwind in München leerling werd van Peter von Cornelius. Schwind verhuisde in 1827 naar München, waar Cornelius op dat moment pas twee jaar leiding gaf aan de Akademie der Bildenden Künste. Daarvoor was Cornelius vijf jaar lang, vanaf de heroprichting in 1819 tot 1824 directeur van de Kunstakademie Düsseldorf geweest. In die hoedanigheid legde hij het fundament voor wat later de Düsseldorfer Malerschule zou gaan heten. En laat dat nou de schildersschool zijn geweest, waarvan Schwind meermalen gemeld heeft, dat hij haar kunstopvatting verfoeide. Misschien kan dit vooral Wilhelm von Schadow, die Cornelius’ werk in Düsseldorf verder uitbouwde, worden aangerekend. Maar misschien had Schwind in München ook niet zoveel te kiezen en moest hij zich in München schikken in de daar bestaande situatie.

Toen Cornelius in 1825 zijn aanstelling in München kreeg, was hij daar al geen onbekende meer. Al in 1819 haalde kroonprins Ludwig de schilder naar de Beierse hoofdstad om er het nieuwe beeldenmuseum, de Glyptothek, in te richten. Dat Ludwig voor wat je een beeldhouwklus zou kunnen noemen, uitkwam bij schilder Cornelius heeft uiteraard een voorgeschiedenis.
Cornelius, in 1783 geboren in Düsseldorf, leerde schilderen van zijn vader Lambert Cornelius. Die was een van de drie nog overgebleven leraren in Düsseldorf en toen daar in 1806 de deuren dicht gingen, zal de jonge Peter Cornelius zo ongeveer tot de laatste lichting studenten hebben behoord.

Tussen 1803 en 1805 nam Cornelius deel aan een kunstwedstrijd die Johann Wolfgang von Goethe in Weimar had uitgeschreven. Vermoedelijk hoopte Goethe via de wedstrijd invloed te kunnen uitoefenen op het heersende kunstklimaat in de Duitse landen. En de prijs, een reis naar Italië, zoals Goethe die zelf ooit gemaakt had, geeft een indicatie in welke richting die invloed zou zijn geweest. Hoe dan ook, Cornelius won niet, in 1805 ging Caspar David Friedrich er als winnaar vandoor.

Tussen 1809 en 1811 woonde en werkte Cornelius in Frankfurt am Main, voor hij alsnog naar Italië zou reizen. In Rome werkte hij enige tijd in het Casa Bartholdy. Dit huis op het Piazza della Trinità dei Monti, was in 1590 door kunstenaar Federico Zuccari gebouwd en in de volgende eeuwen opgedeeld in appartementen voor kunstenaars, waar onder andere Joshua Reynolds en Johann Joachim Winckelmann hadden gewoond. In 1815 gaf de toenmalige eigenaar, de Pruisische generalkonsul Jakob Ludwig Salomon Bartholdy opdracht om een ruimte uitgebreid van fresco’s te voorzien. Behalve Cornelius werkten ook Friedrich Overbeck, Wilhelm von Schadow en Philipp Veit aan dit project. Samen legden zij hier de kiem voor de stroming die als Nazarener bekend zou worden.

Toen kroonprins Ludwig in 1818, tijdens een verblijf in Rome het Casa Bartholdy bezocht, raakte hij zeer onder de indruk van het werk en de ideeën van de Nazarener.  Deze Ludwig nam in 1825 de Beierse troon over van zijn vader en nog in hetzelfde jaar verhief hij Cornelius in de adelstand.
Ondanks Cornelius’ verdiensten voor de kunsten in de Beierse hoofdstad, schijnt de verhouding tussen de kunstenaar en de vorst altijd moeizaam te zijn geweest. In 1841 kwam het tot een definitieve breuk, waarna Cornelius naar Berlijn verhuisde. Daar gaf koning Friedrich Wilhelm IV hem opdracht om mee te werken aan nieuw te bouwen Dom en een nabijgelegen, naar Italiaans voorbeeld, vorm te geven Campo Santo. Uiteindelijk is er van deze plannen weinig tot niets terechtgekomen. Tussen Cornelius en München kwam het nog goed toen hij er in 1860 lid werd van de Verein für Christliche Kunst. Koning Ludwig was twaalf jaar daarvoor, mede door zijn geruchtmakende affaire met de Spaanse danseres Lola Montez, al vertrokken.
Cornelius overleed in 1867 in Berlijn. Postuum vielen hem, vooral in zijn geboortestad Düsseldorf, nog diverse eerbewijzen ten deel.

Kijken we dan eens naar parallellen tussen het werk van Peter von Cornelius en Moritz von Schwind. Waar zien we de leraar terug in het werk van de leerling? Wat bijvoorbeeld opvalt is dat beide niet terugschrokken voor het maken van flinke fresco’s. In de Ludwigskirche in München schilderde Cornelius een van de grootste altaarfresco’s, het Laatste Oordeel. Schwind schilderde fresco’s, bijvoorbeeld op de Wartburg. Maar voor geen van beide geldt dat ze hierin exclusief waren. Wat directer wordt de link als we een werk van Cornelius uitlichten, Die klugen und die törrichten Jungfrauen. In dit werk vallen direct de onnatuurlijk bleke gezichten van Christus en twee van de maagden op. Dat heeft een oorzaak, het werk is onvoltooid. Maar in de kleuren en de compositie van de hele groep zien we duidelijk overeenkomsten met hoe Moritz von Schwind dat heeft gedaan, bijvoorbeeld in de groepsscène in Die Einweihung des Freiburger Münsters, die Schwind ooit schilderde in de Kunsthalle in Karlsruhe. Maar het gaat ook op in de openingsscènes van Das Märchen von den sieben Raben. Je zou ook kunnen stellen dat Cornelius en met hem de Nazarener een schakel vormen tussen de Italiaanse schilderkunst van de Renaissance en Moritz von Schwind.

  In het werk van Schwind komt Cornelius ook rechtstreeks voor. Zo schilderde hij in 1860, in zijn reeks Reisebilder hoe hij samen met Cornelius een bezoek brengt aan de Campagna buiten Rome. Het is Schwinds terugblik op zijn Italiaanse reis en, zoals ook daar al vermeld, is het zeer de vraag of het een realistische weergave is van de gebeurtenissen destijds.
Overigens was dat niet de eerste keer dat Schwind zijn leraar op de hak nam. Al eerder had hij Cornelius op zijn rug geportretteerd, toen deze werkte aan de fresco’s in de Glyptothek. Hier en daar wordt de tekening gezien als karikatuur, maar van echt karikaturale kenmerken is geen sprake. Wel getuigt het natuurlijk van weinig respect om iemand zo te portretteren.