Wie vermoordde schilder Jacopo Pontormo? Laurent Binet schreef er een roman over, Perspectieven, waarbij alle schilders van Florence rond 1557 verdacht zijn. Een van hen is een vrouw, zuster Plautilla Nelli, naar wie in Nijmegen een straat is genoemd. Wat weten we over haar?
Op 23 mei 1498 werd op het Piazza della Signoria in Florence de Dominicaner monnik Girolamo Savonarola op de brandstapel ter dood gebracht. Vier jaar lang voerde Savonarola een schrikbewind in Florence. Weliswaar had hij zelf geen uitvoerende macht, maar zij die dat wel hadden lieten zich leiden door Savonarola’s ideeën en adviezen. De felste kritiek had de monnik op de katholieke kerk en hoe zij zich manifesteerde. Dat betekende bijvoorbeeld dat pracht en praal, ofwel alle kunstuitingen die in opdracht van de kerk tot stand gekomen waren, vernietigd dienden te worden. Geregeld plunderden zijn aanhangers kerken. En wat zij buit maakten werd openbaar verbrand. Totdat dus de aanstichter hetzelfde lot trof.
Met Savonarola’s dood waren de problemen en de tegenstellingen in Florence allerminst voorbij. In een briefwisseling tussen de zusters Plautilla Nelli en Catherina de’ Ricci uit Prato blijkt dat zij ruim een halve eeuw later nog hartstochtelijk de ideeën van Savonarola aanhangen. Nu is de inhoud van de brieven ontsproten aan de fantasie van Binet, qua strekking zal hij zich behoorlijk goed hebben ingelezen. Dus hoeven we er niet aan te twijfelen dat beide vrouwen tot de behoudende tak van de kerk behoorden.
In Binets boek schildert Plautilla Nelli een portret van de heilige Catharina van Siena. Maar omdat ze niet weet hoe die eruit heeft gezien, kiest ze een model: Catharina de’ Ricci. Door hun conservatieve opvattingen en de felle kritiek die zij hebben geuit op Jacopo Pontormo worden zij op enig moment zelf ook verdachte. Hoe dat afloopt zal ik hier uiteraard niet verklappen.
Pulisena Margherita Nelli werd gedoopt op 29 januari 1524 in Florence. Haar vader was koopman. Haar moeder overleed al vroeg en haar vader hertrouwde. Of dat de directe aanleiding voor Pulisena is geweest om het klooster in te gaan, is niet duidelijk. Maar ze nam de stap wel degelijk toen ze nog behoorlijk jong was en noemde zich voortaan Plautilla. De orde waar ze intrad was die van de dominicanessen en de bekendste zuster van die orde was Catharina van Siena (1347 – 1380). Al bij leven kreeg ze de stigmata en was er sprake van een mystiek huwelijk met Jezus, die later ook nog met haar Zijn hart geruild zou hebben. Om deze wonderen was het paus Pius II die haar in 1461 heilig verklaarde. Dat deze paus (Enea Silvio Piccolomini) zelf ook uit Siena afkomstig was, is een ander verhaal.
Volgens kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari, die we ook al zagen bij Properzia de’ Rossi had Plautilla Nelli zichzelf schilderen geleerd. Ze zou tekeningen van Fra Bartolomeo in bezit hebben gehad en mogelijk ook reproducties uit die tijd. Als kloosterzuster kon ze er niet vrijelijk op uit trekken om grote meesters te kopiëren. Wel had ze toegang tot werk dat voor de Dominicanen gemaakt was. Vasari is zeer lovend over haar, maar tegelijk stelt hij ook vast dat de mannen in haar werk opvallend vaak vrouwelijke trekken hebben. Zo gek is dat natuurlijk niet, als kloosterzuster kwam ze niet in contact met mannen. Van Plautilla Nelli heeft zo’n tiental werken de tand des tijds overleefd.
In twee van die werken zien we Catharina van Siena. Eén daarvan, of misschien wel allebei, zou dus, als we Binet moeten geloven, de trekken van Catherina de’ Ricci kunnen hebben. Dit zou op zijn minst interessant zijn om nader te onderzoeken. De’ Ricci (1522 – 1590) was de dochter van een Florentijnse bankier. Ook zij verloor haar moeder al op jonge leeftijd, waarna haar vader toen ze zes of zeven was naar een school stuurde, die bestuurd werd door benedictijner nonnen. Haar tante Lucia was er abdis. Op haar dertiende trad Alessandra Lucrezia Romola, zoals ze toen nog heette, in in de Derde Orde van de Heilige Dominicus in het klosster van San Vincenzo in Prato. Zij koos, geïnspireerd door Catharina van Siena voor de kloosternaam Catherina. Met de andere spelling herdacht ze ook direct haar overleden moeder.
Later wist ze als priores van het klooster een positie van betekenis te verwerven. Zo correspondeerde ze met drie mannen die het later tot paus wisten te schoppen. Net als Catharina van Siena ontving zij de stigmata, waarbij een ringvormige haar mystieke huwelijk met Jezus zichtbaar maakte. Ze overleed in 1590 en al snel werd de kerk in Prato ook naar haar genoemd. In 1732 was het paus Clemens XII die Catherina de’ Ricci zalig verklaarde en veertien jaar later verklaarde paus Benedictus XIV haar heilig.
Eigenlijk is het moeilijk voor te stellen dat een van deze beide zusters Pontormo vermoord zou hebben. Tegelijk geldt dat ook voor heel veel anderen. Dus tegen degene die wil weten hoe dit mysterie in elkaar zit, kan ik alleen maar zeggen: lees Perspectieven van Laurent Binet. En ervaar het plezier dat ik heb gehad bij het lezen en het plezier dat Binet zichtbaar heeft gehad bij het schrijven.
En dat alle aandacht voor Plautilla Nelli meer dan wenselijk is, bewijst een van de straatnaambordjes in Nijmegen.
Geef een reactie