Van alle Nederlanders die ooit van de Italiaanse beeldhouwster Properzia de’ Rossi hebben gehoord, woont de overgrote meerderheid in Nijmegen. Zo heel vreemd is dat niet: vermoedelijk is Nijmegen de enige stad buiten Italië waar een straat naar Properzia is genoemd. Toch zou er verandering in kunnen komen, nu Jean-Claude van Rijckeghem een young adult-roman aan deze kunstenares heeft gewijd.
In 1550 publiceerde Giorgio Vasari zijn levenswerk, Le vite de’ più eccellenti pittori, scultori, e architettori. Door deze levensbeschrijvingen van schilders, beeldhouwers en architecten wordt Vasari wel beschouwd als de eerste kunsthistoricus. Op het boek valt van alles aan te merken. Zo liet de auteur heel nadrukkelijk zijn eigen voorkeuren meewegen. Een ander punt van kritiek zou de geringe aandacht voor vrouwelijke kunstenaars kunnen zijn. Vasari noemt in zijn eerste editie slechts één vrouw en dat is beeldhouwster Properzia de’ Rossi.
Ze werd geboren rond 1490 zeer waarschijnlijk in Bologna. Haar vader was daar notaris. Dat is wel opmerkelijk, want de weinige vrouwen uit deze periode die kunstenaar werden, leerden doorgaans het vak van hun vader. Zo niet Properzia. Zij moet buitengewoon getalenteerd zijn geweest, want volgens de overlevering bestudeerde ze de schilderkunst, muziek, dans, poëzie en klassieke literatuur. Vasari zal een groot bewonderaar van haar zijn geweest, wat bijvoorbeeld blijkt uit zijn beschrijving dat zij zong en musiceerde ‘beter dan enig andere vrouw in de stad’. Lang zou Properzia getwijfeld hebben, maar uiteindelijk koos ze, opnieuw volgens de overlevering, voor de beeldhouwkunst, nadat ze zichzelf geleerd had om uit perziken-, abrikozen-, pruimen- en zelfs kersenpitten miniatuurtjes te snijden. Miniatuurtjes als deze zijn er in diverse museumcollecties, vaak verwerkt in sierraden, te vinden. Daarbij is het natuurlijk wel de vraag in hoeverre die met zekerheid aan Properzia toe te wijzen zijn.
Verder is het sowieso een probleem of Vasari als bron erg betrouwbaar is. Hij was achttien toen Properzia overleed en heeft haar zeer waarschijnlijk nooit persoonlijk gekend. Hij weet te melden dat Properzia voor werk aan de Basilica San Petronio in Bologna beduidend minder betaald zou hebben gekregen dan haar mannelijke collega’s. Nu zijn er rekeningen van die kerk bewaard gebleven en daaruit zou blijken dat er wel degelijk sprake is van gelijke beloning. Ook stelt hij dat Properzia de’ Rossi’s bekendste werk, een bas-reliëf dat ze gemaakt heeft voor de San Petronio en dat Jozef en de vrouw van Potifar voorstelt, het gevolg was van een onbeantwoorde liefde.
Zeker is dat Properzia de’ Rossi overleed in 1530. Mogelijk door een gebrek aan identificeerbaar werk raakte ze na haar dood, ondanks Vasari, enigszins in de vergetelheid. Aan het eind van de 17e eeuw is er nog een portretbuste van haar gemaakt. Maar het zou tot halverwege de 19e eeuw duren voor Properzia als een van de vroegste beeldhouwsters weer in de belangstelling kwam te staan.
En nu is er dus de historische young adult-roman Properzia van Jean-Claude van Rijckeghem. Zoals vaker het geval bij historische romans is er erg veel door de auteur verzonnen of ingevuld. Welbeschouwd leren we weinig meer over Properzia dan dat ze een buitengewoon rebels karakter had. In de ongeveer anderhalf jaar die Van Rijckeghem beschrijft doet ze alles om haar droom om kunstenaar te worden na te jagen en gaat ze met grote regelmaat tegen de uitdrukkelijke wensen van haar vader in. Het levert haar zelfs een kortstondig verblijf in de gevangenis op. Maar dat past goed in het avontuurlijke leven dat Van Rijckeghem van Properzia’s tienerjaren schetst.
Nu is het een bekend gegeven dat auteurs van historische romans vaak moeten putten uit een beperkte hoeveelheid verifieerbare feiten en daaromheen vrij hun gang kunnen gaan qua verdere invulling. Uiteraard is dat geen probleem, zolang die feiten kloppen. Een zo’n detail, de aanwezigheid van schilder Francesco Raibolini, beter bekend als Francesco Francia en de bekendste Bolognese kunstenaar van zijn tijd, is zonder meer correct. Maar of de van oorsprong Gentse schilder Lucas Horenbout, van wie bekend is dat hij weliswaar een tijdgenoot van Properzia de’ Rossi is geweest, maar die vooral furore heeft gemaakt in het Engeland van Henry VIII, ooit leerling van Francia is geweest of zelfs überhaupt in Italië is geweest, is zeer de vraag. Sterker nog, over het geboortejaar van Horenbout lopen de meningen uiteen. Het kan 1490 geweest zijn, maar ook 1495. In dat geval zou vader Gerard Horenbout, nota bene zelf schilder, zijn zoon op 10-jarige leeftijd naar Italië hebben gestuurd, om daar van een vreemde te leren, wat hij zelf zijn zoon Lucas ook had kunnen bijbrengen.
Ook is in bronnen na te gaan dat Michelangelo tussen 1506 en 1508 in Bologna is geweest. En dat paus Julius II, die Michelangelo vroeg om een beeld van hem te maken dat een plek zou krijgen op de gevel van de San Petronio, enige maanden in Bologna verbleef, staat ook vast. Maar of Properzia Michelangelo in die periode heeft ontmoet, laat staan heeft gewerkt als zijn assistente, daarvoor ontbreken duidelijke aanwijzingen.
Ten slotte is er de rol van de bekende graveur Marcantonio Raimondi. Met zijn gravures van het werk van Michelangelo en Rafaël heeft hij bijgedragen aan de verspreiding van dat werk in grote delen van Europa. Er zijn bronnen die stellen dat Properzia een deel van haar opleiding genoot in diens atelier. Bij Van Rijckeghem hebben beide kunstenaars slechts zijdelings met elkaar te maken, omdat ze allebei in het atelier van Francia werken.
Er zijn inmiddels diverse serieuze studies aan Properzia de’ Rossi gewijd, maar die zullen door het grote publiek niet gelezen gaan worden. Met zijn boek over slechts een korte periode uit het leven van Properzia de’ Rossi en met diverse passages, waarbij vanuit historisch perspectief vraagtekens geplaatst kunnen worden, heeft Van Rijckeghem wel een heerlijke pageturner geschreven. Een boek dat zonder meer aandacht verdient, vooral omdat de hoofdpersoon, de beeldhouwster Properzia de’ Rossi, veel meer bekendheid bij een groter publiek moet krijgen.
Beste Peter,
Dank je wel voor je recensie en je aandacht voor mijn roman. Wat leuk dat er een Properzia straat in Nijmegen is ! Ik stuurde die informatie ook door naar de Bolognese professor kunst-geschiedenis Irene Graziani die een wetenschappelijk werk schreef over Properzia De’ Rossi en me hielp bij het schrijven van de roman. Er is inderdaad geen bewijs dat de schilder Lucas Horenbout in Bologna was, maar ik wilde de opvallend intense contacten tussen het noorden en het zuiden illustreren (zo maakte Michelangelo op bestelling ook een piëta voor Brugge) en ik vond het dramatisch boeiend om niet zomaar iemand te nemen als Properzia’s geliefde. Het was ook een manier om de aandacht op Horenbout te vestigen. Hij is vandaag een vergeten kunstenaar. Het was professor Graziani die me aanraadde Michelangelo in de roman te gebruiken. Het is weinig waarschijnlijk dat Properzia hem niet heeft ontmoet tijdens zijn lange verblijf in Bologna (de ateliers waren allemaal dichtbij elkaar in de buurt van de San Petronio-kerk) en zijn invloed is duidelijk te zien is in het bas-reliëf van ‘de vrouw van Putifares’ met haar gespierde armen. In ieder geval: bedankt om over mijn boek te schrijven. Met warme groet !