In rook opgegaan

Soms komen topstukken uit de religieuze kunst verbazingwekkend dichtbij de populaire cultuur die bijvoorbeeld door Disney aan de man wordt gebracht. Dat bleek dit jaar weer eens op de H3H Biënnale. Want hoe zit het met Sneeuwwitje en De dode Christus in het graf van Hans Holbein?

In 1812 geven de gebroeders Jakob en Wilhelm Grimm voor het eerst hun Kinder- und Hausmärchen uit. Jakob is dan pas 27, Wilhelm nog een jaar jonger. In totaal zullen ze gedurende vele jaren 201 sprookjes en tien legenden verzamelen. De sprookjes krijgen allemaal een nummer. Sneeuwwitje (Schneewittchen) heeft nummer KHM53.
Het verhaal is bekend. Een koningin droomt van een dochter met een huid zo wit als sneeuw, lippen zo rood als bloed en haar zo zwart als ebbenhout. Haar wens gaat in vervulling en ze noemt haar dochter Sneeuwwitje. Na haar moeders dood krijgt Sneeuwwitje een boze stiefmoeder, die de mooiste vrouw van het land wil zijn. Zij vreest de schoonheid van Sneeuwwitje en wil haar laten vermoorden. Sneeuwwitje overleeft bij de zeven dwergen, maar daar wordt een betoverde en vergiftigde appel haar alsnog fataal. De dwergen leggen haar in een glazen kist, maar op een dag verschijnt er een prins die de betovering verbreekt en Sneeuwwitje weer tot leven wekt. En die glazen kist is in deze context van belang.

Een van de kunstenaars van wie dit jaar werk te zien was op de H3H-Biënnale in Oosterhout is de Fransman Patrick Neu. In het dagelijks leven is hij creatief directeur van Saint Louis, de oudste kristalfabriek in Europa. Daarnaast werkt hij als kunstenaar, waarbij breekbaarheid en vergankelijkheid terugkerende thema’s zijn, zoals bijvoorbeeld te zien is in een harnas van glas. Ook ‘schildert’ Neu, waarbij hij nadrukkelijk niet op zoek is naar nieuwe beelden, maar juist focust op de techniek en het proces. Hij vindt zijn beelden in de renaissance en soms ook in de barok, bij schilders als Dirk Bouts, Hans Holbein de Jonge, Hiëronymus Bosch en Peter Paul Rubens. Hun werk herschept hij op glas, niet met verf, maar met rookaanslag. Daarbij kan dat vlakglas in een kastje zijn, maar net zo makkelijk gebruikt Neu wijnglazen. Op het eerste gezicht lijkt er helemaal niets te zien, maar door er met licht op te schijnen openbaart zich de voorstelling.

Mijn favoriet in Oosterhout was een voorstelling van Holbein, waarover ik al eens eerder schreef: Der tote Christus im Grab. Het origineel van 200 bij 30,5 cm bevindt zich in het Kunstmuseum in Basel, maar bijvoorbeeld in de beroemde kloosterbibliotheek in Sankt Gallen bevindt zich een reproductie.
Neu maakte ook een reproductie van Holbeins origineel, niet helemaal in dezelfde verhoudingen, maar verder wel net zo gruwelijk. Maar omdat hij het deed op een glazen paneel van een kabinetje, gebeurt er iets wonderlijks. Het lijkt ineens alsof het dode lichaam van Christus ligt opgebaard in dat glazen kastje, precies zoals de dwergen dat met Sneeuwwitje deden. Die associatie zal Neu zelf nooit gehad hebben. Maar het is magisch om te zien hoe hij met zoiets vergankelijks als rook een voorstelling van een dood lichaam haast tot leven wekt.