Steeds vaker hoor je dat wetenschap ook maar een mening is. Dat bijvoorbeeld klimaatverandering helemaal geen feit zou zijn, terwijl allerlei metingen, tabellen en grafieken wel degelijk laten zien dat er iets aan de hand is. Die wat willekeurige opstelling tegenover de wetenschap is niet nieuw. Twee schilderijen maken dat inzichtelijk.
Een van mijn favoriete schilderijen is An Experiment on a Bird in an Air Pump van Joseph Wright of Derby (1734-1797). In een met kaarsen schaars verlichte ruimte zien we tien mensen verzameld. De belangrijkste figuur is een man met lange grijze manen en een rode mantel. Hij is degene die het experiment uitvoert. Uit een grote glazen kolf heeft hij de lucht gepompt, waardoor het vogeltje in de kolf levenloos op de bodem is komen te liggen. Om hem heen zien we van links naar rechts een jong en verliefd stel, dat helemaal geen oog heeft voor het experiment, maar alleen voor elkaar. Daarnaast zit een jongentje te kijken met jeugdige verwondering. Daarnaast zit een oudere man gefascineerd te kijken of de beweringen van de geleerde allemaal wel kloppen. Rechts van de pomp zien we een man wijzen naar het vogeltje. Voor hem zit een meisje angstig te kijken of het vogeltje wel weer tot leven komt. De jonge vrouw naast haar, waarschijnlijk de oudere zus van het meisje, getuige de hand om de nek van het meisje, gelooft er al niet meer in. Zij heeft haar hand voor haar ogen geslagen en het is de wijzende man die haar bezweert dat alles toch goed gaat komen. Dan is er nog de oudere man, die voor zich uitstaart en die zich lijkt te verdiepen in de filosofische betekenis van het experiment en ten slotte zien we nog een jongen, waarschijnlijk het hulpje van de wetenschapper, die de kooi van de vogel weer pakt of juist weg hangt. Juist die tweeslachtigheid onderstreept dat de uitkomst van het experiment ongewis is. En dat zorgt voor extra spanning in de voorstelling.
Maar An Experiment on a Bird in an Air Pump is meer dan alleen een weergave van een wetenschappelijk experiment. Joseph Wright of Derby schilderde het doek in 1768. Het is de tijd van de Verlichting, de periode waarin men via experimenten, metingen en navorsingen op zoek ging naar hoe de wereld in elkaar stak. Maar dat die benadering van de wereld nog niet voor iedereen vanzelfsprekend was laat Wright hier ook zien. Daarbij laat hij ook bepaalde karakteristieken zien die horen bij de verschillende levensfasen. Daarnaast schetst hij een tegenstelling van de seksen: mannen rationeel, vrouwen emotioneel. En je kunt de voorstelling ook nog allegorisch duiden: de wetenschapper als God, die beschikt over leven en dood, de wijzende man als dominee, die uitleg geeft, de man links als gelovige, die het allemaal tot zich neemt en de man rechts als twijfelaar, die voor zichzelf bepaalt of de uitleg wel deugt.
Waar het schilderij van Joseph Wright of Derby nog daadwerkelijk een verslag zou kunnen zijn van een experiment dat hij zelf heeft bijgewoond, geldt dat zeker niet voor The Forerunner van Eleanor Fortescue-Brickdale (1872-1945). Ook bij haar zien we prominent een oude man met een lange grijze baard. Hij voert geen experiment uit, maar toont een model. Ook hier zien we verschillende reacties. Helemaal links zien we een page met een aap op zijn arm. Daarvoor staat een geestelijke met zijn ogen dicht. Een hoveling fluistert iets in het oor van de vorstin, die meer oog heeft voor het bloempje in haar hand dan voor de geleerde en zijn model. Twee hofdames bezien het tafereel wat zuinigjes. Verder zien we een jongentje op zijn rug die gebiologeerd naar het model kijkt. De vorst is opgestaan uit zijn stoel om het model van dichtbij kritisch te aanschouwen. Achter zijn rug staan twee hovelingen wat te ginnegappen, een achter zijn hoed en de ander arrogant met zijn neus omhoog. En ten slotte staat er rechts nog een man die we op zijn rug zien van wie zijn rol en houding wat lastig te definiëren zijn.
De hele voorstelling speelt zich af in een renaissance-setting, dus de geleerde moet wel Leonardo da Vinci zijn, die rond 1490 het vliegen van vogels bestudeerde en daarop zijn ornithopter baseerde. Hij was rond die tijd actief in Milaan en daarmee kunnen we ook het vorstenpaar identificeren. De kritisch kijkende vorst moet hertog Ludovico Sforza zijn en de vorstin is Beatrice d’Este. Zij is geboren in 1475 en trouwde op haar 15e met Ludovico. Leonardo da Vinci organiseerde hun huwelijksfeest en dus moet deze scène ook rond die tijd hebben plaatsgevonden. En dan is er nog de geestelijke met zijn ogen dicht. Kennelijk heeft hij geen oog voor deze, in zijn ogen ongetwijfeld ketterse uitvinding. Het is niet moeilijk om dit zo te duiden want in hem herkennen we, met zijn karakteristieke haakneus, niemand minder dan Girolamo Savonarola, de monnik die enkele jaren later in Florence een beeldenstorm ontkent en zelf op de brandstapel eindigt. Hoe hij hier in Milaan verzeild is geraakt is niet duidelijk, maar dat hij als geen andere sceptisch tegenover nieuwe ontwikkelingen in de wetenschap stond, leidt geen twijfel.
In beide schilderijen is niet iedereen, zoals we hebben kunnen zien, overtuigd van wat men dankzij de wetenschap heeft weten te bereiken. Maar je zou toch moeten weten dat we qua kennis inmiddels zo ver ontwikkeld zijn, dat je voor nieuwe inzichten je hersens moet gebruiken en niet je onderbuik en dat wat je niet begrijpt niet onwaar hoeft te zijn of belachelijk kan worden gemaakt.
Geef een reactie