Ik schreef al eens over kunstgeschiedvervalsing, het met de computer in elkaar knutselen van nieuwe, maar vervalste kunstwerken. De kwestie is weer actueel nu ik er gisteren zelf intrapte. Nota bene against my better judgement, zou ik bijna zeggen.
Op een foto zien we fotograaf Man Ray. Zijn licht geagiteerde blik wordt versterkt door zijn handen in zijn zij. Zijn haar zit niet langer strak in het gareel. Hij kijkt naar een vrouwelijk naaktmodel dat we zien op haar rug. Haar gebogen hoofd heeft ze naar Man Ray gewend, maar haar ogen heeft ze gesloten. Uit haar houding kunnen we opmaken dat ze haar armen discreet voor haar borsten houdt. Op de foto zien we nog een derde persoon. Rechtsvoor zit een man die vragend in de camera kijkt. In zijn handen heeft hij twee muzieksleutels, in zijn linker zoals het hoort en in zijn rechter een in spiegelbeeld. Voor de kenners van Man Rays werk is het direct duidelijk, hier wordt gesleuteld aan zijn beroemde foto Le Violon d’Ingres.
Mooi, zo’n kijkje achter de schermen, denk je in eerste instantie. Maar misschien wel door de positie van Man Ray, die niet beoordeelt hoe zijn idee er in werkelijkheid uit komt te zien, misschien ook door het gebrek aan ruimte tussen fotograaf en model, ga je twijfelen. En terecht, zo blijkt al snel, de foto is afkomstig uit de serie ‘Man Ray & Lacroix’, een project van modefotograaf Mark Arbeit uit 1992. Door het model en de muzieksleutels denk je Man Ray te zien, maar die was toen al zestien jaar dood. Kortom, we hebben hier niet te maken met een ateliersnapshot uit 1924, maar met een pastiche, een overduidelijke knipoog naar zeven decennia eerder.
Giulia Centurelli werd in 1832 geboren in Ascoli Piceno in de Italiaanse regio Marche. Ze kwam uit een eenvoudig milieu en sloot zich al vroeg aan bij een ondergrondse patriottistische organisatie, die zich inzette voor meer vrijheid. In 1857 kregen de pauselijke autoriteiten de organisatie in het vizier en konden ze de leden arresteren. Centurelli ontliep door haar jonge leeftijd de gevangenis. In plaats daarvan werd zij gevangengehouden in een ziekenhuis. Na haar vrijlating wijdde ze haar leven aan de kunsten, ze ging schilderen en gedichten schrijven. Erg oud werd Giulia Centurelli niet. Ze was 39 toen ze overleed aan de pokken.
Heel veel weten we niet over het schilderwerk van Centurelli. Ze zou geregeld oude meesters als Guido Reni en Pieter Paul Rubens hebben gekopieerd. Verder zijn er enkele van haar werken bewaard in de Pinacoteca civica di Ascoli Piceno. Een daarvan is een zelfportret, dat gedateerd wordt rond 1850. Online is er ook een zelfportret van haar in omloop, staand achter een ezel. Even bekroop me een gevoel van twijfel, maar ’s ochtends vroeg, in matig licht, besliste ik in een split second, dat het authentiek moest zijn en dat het mee mocht in mijn Kunstgeschiedenis in 300 tekens die ik dagelijks deel op social media. De schaduw in haar gezicht en het kraagje gaven voor mij de doorslag.
Bijna per omgaande reageerde kunstenares Linda Rusconi. Het portret achter de ezel was AI, oordeelde ze. En ter onderbouwing stuurde ze de foto waarmee het ‘schilderij’ gemaakt was. En dat blijkt er weer een te zijn uit een reeks foto’s, die gebruikt worden door fabrikanten van ezels en penselen, maar ook door de Richmond Arts Council in California.
Het kan de beste overkomen, schreef Linda nog heel aardig. Daarop vroeg ik me af of dat inderdaad zo was. Hét grote voorbeeld van die stelling is natuurlijk de affaire rond De Emmaüsgangers van Han van Meegeren. De bekende kunsthistoricus Abraham Bredius en museumdirecteur Dirk Hannema waren ervan overtuigd een echte Vermeer in handen te hebben. Eerder al had kunsthistoricus Cornelis Hofstede de Groot een door Van Meegeren gemaakte kopie van De lachende cavalier van Frans Hals als echt beoordeeld. Nu wil ik mij absoluut niet vergelijken met Bredius, Hannema of Hofstede de Groot, maar zij laten wel zien dat dergelijke vergissingen vaker voorkomen.
Wat me nog wel bezighoudt, is de vraag waarom. Bij de pastiche van Mark Arbeit is het helder. Het is een onschuldige en amusante knipoog, die tegelijk vakmanschap, een origineel idee en een eerbetoon aan een vakbroeder toont. Bij Van Meegeren was het motief kwaadaardig. Hij voelde zich als kunstenaar miskend en wilde wraak op de gevestigde kunstwereld. Dat begon met minutieus naschilderen en eindigde met een ‘nieuw’ schilderij in de stijl van Johannes Vermeer. Maar waarom plakt iemand een zelfportret van schilderes als Giulia Centurelli in een foto om het als echt door te laten gaan? Ik weet het niet. Bij bekende kunstenaars zullen eerder alarmbellen afgaan en zul je eerder double checken. Kennelijk is dat bij onbekendere kunstenaars nu ook al noodzakelijk.
Geef een reactie