Zeg Anatomische les van Rembrandt en je krijgt de vraag welke? Die van Dr. Tulp of die van Dr. Deyman. Maar er zijn meer anatomische lessen, bijvoorbeeld door Thomas Eakins. En net als bij Rembrandt zijn die goed gedocumenteerd.
Er was een tijd dat je als terdoodveroordeelde niets meer te zeggen had over wat er na je dood met je stoffelijke resten moest gebeuren. Zo kon het zijn dat je voor diefstal werd opgehangen en nog diezelfde dag op de snijtafel van een chirurgijn terechtkwam, waar je open gelegd werd om aan aankomend chirurgijnen aanschouwelijk te maken hoe de menselijke anatomie in elkaar stak. Het overkwam de 41-jarige Adriaen Adriaensz., ook bekend als Aris Kindt. Daarbij had Kindt gewoon pech. Niet elke terdoodveroordeelde eindigde op de snijtafel. Het schijnt geen dagelijkse praktijk te zijn geweest. Eens per jaar organiseerde het chirurgijnsgilde een publieke ontleding van een crimineel. Het was zoals predikant-schrijver-dichter Casparus Barlaeus opmerkte: “De bozen die bij hun leven onheil stichtten, doen nut na hun dood.”
Aan de hand van Kindts ontzielde lichaam toont Dr. Nicolaes Tulp hoe de spieren, pezen en aderen lopen in de onderarm van de mens. En de 25-jarige Rembrandt van Rijn mocht er dus getuige van zijn. Overigens zijn er later door medici vraagtekens bij het schilderij geplaatst. Rembrandts weergave van de arm zou niet helemaal correct zijn en dat Tulp begon met de arm, riep ook vragen op. Ook is er opgemerkt dat om Rembrandt ter wille te zijn, de opstelling is aangepast. Zonder de schilder als getuige hadden de aanwezigen ongetwijfeld in een kring rond het lijk hebben gestaan.
Rembrandt was misschien de eerste schilder die op deze manier een anatomische les in beeld bracht, maar hij was zeker niet de eerste die een arts in beeld bracht tijdens het ontleden van het menselijk lichaam. Zo is er een prent uit 1543, vermoedelijk van Jan van Calcar, waarop we de Zuid-Nederlandse arts-anatoom Andreas Vesalius met een openliggende onderarm in de weer zien.
Overigens zou de naam anatomische les wel eens misleidend kunnen zijn. Rembrandt kreeg zijn opdracht van het chirurgijnsgilde. Dus misschien is Dr. Tulp hier als primus inter pares aan het ontleden en zijn de zeven anderen geen leerlingen maar ook chirurgijn. Er is gewoon sprake van een groepsportret, minder statisch dan men in die tijd gewoon was, maar toch. Het is een manier van verbeelden die we van Rembrandt vooral kennen van de Nachtwacht.
Waar zeker wel sprake is van een anatomische les is in een schilderij dat Thomas Eakins ruim twee eeuwen later maakte. In The Clinic of Dr. Gross geeft Dr. Samuel D. Gross college aan een groep studenten van Jefferson Medical College. Wat direct opvalt in de voorstelling, zeker vergeleken met Rembrandts schilderij, is de dynamiek in de voorstelling. Toch is de voorstelling niet helemaal geweest zoals Eakins hem hier heeft weergegeven. Dat weten we doordat hij zelf deel van de voorstelling is. Niet, zoals je misschien zou verwachten, als degene die links, wat verder naar achter, met een pen zit te schetsen of te schrijven. Dat is Dr. Franklin West, die op schrift vastlegt wat er tijdens de operatie allemaal gebeurt. Nee, Eakins zit rechts, wat verder naar achteren en in die donkere achtergrond valt hij nauwelijks op.
Eakins schilderde The Clinic of Dr. Gross op 31-jarige leeftijd, nog aan het begin van zijn carrière. Niet in opdracht, maar als eerbetoon aan zijn geboortestad Philadelphia en de stand van de wetenschap in de stad. Tegelijkertijd wilde hij tonen waartoe hij als schilder toe in staat was. Zijn plan mislukte, het schilderij werd geweigerd. Het bloed aan de vingers van Dr. Gross en een van de studenten zou de bezoekers te veel shockeren.
Noch Rembrandt noch Eakins hield het bij één anatomische les. In 1653 schilderde Rembrandt De anatomische les van Dr. Deijman, opnieuw in opdracht van het chirurgijnsgilde en opnieuw met een gehangene als onderzoeksobject. Joris Fonteijn, 32 jaar oud werd op heterdaad betrapt bij een inbraak en kreeg ook de strop. De ingreep van Dr. Jan Deijman gaat aanmerkelijk verder dan die van Dr. Tulp. Fonteijns borstkas ligt al open en de aandacht gaat nu uit naar zijn hersenen. Dat we Dr. Deijman slecht half en de andere leden van het gilde helemaal niet zien, komt doordat een brand in 1723 het schilderij flink beschadigde. Wat er nu van het schilderij over is, maakt het moeilijk om het naast de Anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp te leggen.
Anders is dat bij Eakins’ schilderij The Clinic of Dr. Agnew. Dit keer was het wel een opdracht, namelijk van de University of Pennsylvania, bij het afscheid van Dr. David Hayes Agnew. De verschillen zijn enorm. Om te beginnen is de les dit keer in een klassieke operatieruimte, waar de studenten op tribunes de operatie volgen. Verder valt op dat de chirurgen niet zoals Dr. Gross in zijn nette pak, rondlopen in speciale kleding.
Als we kijken naar de belichting zien we bij Dr. Gross het felste licht op zijn hoofd. Kennelijk is er slechts één (natuurlijke) lichtbron. Daardoor krijgt Dr. Gross met zijn grijze haren bijna iets van een aureool, wat zijn status nog eens vergroot. Veertien jaar later is er bij Dr. Agnew sprake van egaal licht, overeenkomstig de medische praktijk van dat moment.
Er is ook een overeenkomst tussen de schilderijen van Dr. Gross en Dr. Agnew. Andermaal zit Thomas Eakins zelf in het publiek, rechts in het midden, naast de man die zijn hand voor zijn mond heeft. Het is niet helemaal zeker of Eakins zichzelf hier wel geschilderd heeft. Er wordt ook wel gesuggereerd dat dit portret van de hand van Eakins echtgenote Susan Macdowell is.
Onbetwist is dat Eakins’ realisme ervoor heeft gezorgd dat zijn schilderijen een belangrijke bron zijn geweest voor de geschiedenis van de geneeskunde in de Verenigde Staten. Zowel bij Dr. Gross als bij Dr. Agnew is er sprake van een vorm van narcose. Bij Dr. Agnew zagen we al de nieuwe kleding, maar er wordt ook gebruik gemaakt van steriele instrument. Het grootste verschil met Rembrandts anatomische lessen is echter dat bij hem de ingrepen geen kwaad konden, omdat de lichamen op de snijtafel van dode mensen waren. Bij Eakins worden levende patiënten geopereerd. Hun namen kennen we niet, dus kunnen we ook niet nagaan of ze de ingrepen hebben overleefd.
