In Nijmegen is momenteel de tentoonstelling Ver & Nabij te zien. Hedendaagse kunst laat je als bezoeker de miniaturen van de gebroeders Van Lymborch beter begrijpen. In Kleve is het landschapsfotografie Saskia Boelsums die een dialoog aangaat met de geschilderde landschappen van Barend Cornelis Koekkoek.
Twee werken, één in Nijmegen en één in Kleve roepen de vraag op: Wat ziet de kunstenaar?
Eind 14e eeuw worden in Nijmegen, kort na elkaar drie broers geboren. Herman, Paul en Johan van Lymborch leren het schildersvak van hun oom Johan Maelwael, vertrekken naar het Bourgondische hof om daar enkele veelgeroemde gebedenboeken te produceren, maar bezwijken rond hun dertigste alle drie aan de pest.
Zo’n vier eeuwen later wordt in Middelburg een schilder geboren die het vak leert van zijn vader. Op enig moment krijgt hij een opdracht van de Nederlandse koning. Met wat hij daarmee verdient, koopt Barend Cornelis Koekkoek, de bekendste van vier generaties kunstenaars Koekkoek, in Kleve, destijds nog een mondain kuuroord, een stuk grond en laat hij een stadspaleis bouwen. Tussen de Van Lymborchs en de Koekkoeks bestaat geen enkele link. En toch wordt hun werk, niet ver van elkaar verwijderd, op transhistorische wijze in het zonnetje gezet.
In de Stevenskerk in Nijmegen toont kunsthistorica en curator Karin van Lieverloo van Ver & Nabij het werk van de gebroeders Van Lymborch aan de hand van het werk van ruim dertig hedendaagse kunstenaars. Ze deelde het oorspronkelijke werk op onderverdeeld in diverse elementen die in dat werk belangrijk waren. Geloof en dood, Maria en het paradijs, maar ook het mensbeeld, zoals dat in het werk van de broers in al zijn diversiteit een rol speelt en de allesoverheersende kleur blauw. Een van de topstukken is een jurk van Iris van Herpen, die geboren is in Wamel (niet zo ver van Nijmegen) en die net als Herman, Paul en Johan de wereld in is getrokken en daar ongekend veel roem oogst. In de jurk met ontelbaar veel kleine kraaltjes die allemaal met de hand zijn vastgezet, toont ze hetzelfde verfijnde handwerk als de Van Lymborchs.
In Kleve zijn naast de landschappen van Barend Cornelis Koekkoek tijdelijk de zorgvuldig gecomponeerde landschapsfoto’s van Saskia Boelsums te zien. Koeien in een weide waar het licht doet verlangen naar de lente en de zomer, maar ook dramatisch donkere wolkenluchten, die boven een kudde schapen weinig goeds voorspellen. Twee eeuwen geleden had Koekkoek als schilder de vrijheid om zelf te bepalen hoe een paadje door het bos liep en waar precies het licht vandaan kwam. Koekkoek zal zeker buiten schetsen hebben gemaakt. Maar het drama van de voorstelling ontstond in zijn atelier waar hij alle losse elementen kon samenvoegen. En laat dat nou ook precies de manier van werken van fotografe Saskia Boelsums zijn. Ze heeft bij wijze van spreken het beeld al in haar hoofd en hoeft “alleen maar” te fotograferen wat ze nodig heeft om dat beeld samen te stellen.
Een van de werken die op Ver & Nabij te zien is, is een foto van Micky Hoogendijk. We zien een naakte vrouw door de branding lopen. Om haar voeten concentrische cirkels, haar gezicht deels verhuld achter haar verwaaide lange haar. In The Meeting of the Waters I wil Hoogendijk de symboliek van vrouw zijn, water, vruchtbaarheid, geboorte en moederschap tot uitdrukking brengen. Dat lukt haar zonder meer, hoewel de eerste associatie eerder richting Sandro Botticelli en zijn Geboorte van Venus gaat, dan naar de Van Lymborchs. Daarbij is de voorstelling ontdaan van diverse elementen die Botticelli schilderde. Geen figuren aan weerszijde van Venus en geen schelp waar de godin op staat. In plaats daarvan de al genoemde concentrische cirkels, die wel de werveling van de rand van de schelp laten zien. Opmerkelijk is dat Hoogendijk pas achteraf, na het maken van de foto de gelijkenis zag en niet op het moment van maken zelf.
Anders is dat in Kleve bij Boelsums. Niet al haar foto’s, die er getoond worden, hebben er een directe link met Koekkoek en zijn landschappen. Zo is er een strandscène, die net als Hoogendijks foto een associatie oproept met een kunstenaar, die verder met de expositie niets te maken heeft. In dit geval betreft het Jozef Israels. En ik ben ervan overtuigd dat Boelsums die associatie er bewust in gelegd heeft. We zien van een afstand een twintigtal mensen her en der langs de branding wandelen. Door het zonlicht dat als het ware uit de hemel plenst is de voorstelling wat vaag. Maar in het midden, duidelijk te onderscheiden loopt een vader met op zijn schouders een kind. Dat kind krijgt nog eens extra accent door het rode jasje. In 1872 schilderde Jozef Israels Kinderen der zee. We zien wat kinderen door de branding waden, waarbij de oudste een kind op zijn rug draagt. Het is een haast iconisch beeld, waar Boelsums wel bewust naar moet verwijzen.
Nu is die vraag wat de kunstenaar ziet wel interessant. Alleen het antwoord is dat niet. Het doet er niet toe wat de kunstenaar ziet, omdat het niet leidt tot een beter begrip van het kunstwerk. Het is een leuk weetje, trivia, die hooguit voor de toeschouwer bevestigt dat hij het goed gezien heeft. Maar bij kunst is er niet zoiets als goed of fout. Als iemand de foto van Micky Hoogendijk associeert met Jozef Israels en de foto van Saskia Boelsums met Sandro Botticelli, is dat ook okee. Ik ben dan wel geïnteresseerd in het verhaal, maar ik zal het niet afkeuren.
*****
Ver & Nabij is nog te zien in de Stevenskerk in Nijmegen tot en met maandag 6 april
Liebe zur Landschaft is nog te zien in B.C. Koekkoek-Haus in Kleve tot en met 7 juni
Geef een reactie