Al zolang als er rotondes zijn, bestaat er rotondekunst. Dat is op zich ook wel logisch, een rotonde is de uitgelezen plek om een kunstwerk van alle kanten te bekijken. Maar niemand doet dat ooit, rotondekunst bekijk je altijd in het voorbijgaan. In Luchy staat op een rotonde op de N89 een grote sculptuur waarbij ik altijd aan andere sculpturen moet denken, maar vooral aan een surrealistisch schilderij.
Op 22 augustus 1914 vond in de bossen bij Luchy, in het zuiden van België, niet zover van Bouillon, een bloedige veldslag plaats. Op één middag sneuvelden ruim 2500 militairen. Daarnaast werden aan Franse zijde bijna 4500 soldaten uitgeschakeld en verloren de Duitsers 1800 manschappen. Honderd jaar na de slag werd op een rotonde bij Luchy een kunstwerk onthuld. L’envoi des ames, wat je zou kunnen vertalen als het verzenden der zielen, van kunstenaar Alexandre Forceille moet een kunstwerk voor de vrede zijn. Het is een grote ovalen vorm die verticaal in tweeën is gedeeld, maar die halverwege door drie horizontale elementen met elkaar verbonden zijn. Omdat de beide grote delen niet exact in lijn staan, speelt ook lichtval een rol. Maar waar het uiteindelijk om gaat is dat de twee grote platen staan voor de strijdende partijen en de drie kleine elementen een soort handreiking vormen, of zo je wil een begin van vriendschap.
Het kunstwerk roept door zijn vorm allerlei associaties met andere grote sculpturen op. Zo staat er in Rotterdam op de Coolsingel de bekende constructivistische sculptuur van Naum Gabo, waarin de ovalen lijnen terug te zien zijn. Ook roept het werk van Forceille herinneringen op aan een controversiële sculptuur van Ruud van de Wint, De tong van Lucifer, dat in Flevoland langs de A6 stond. Na protesten uit het christelijk volksdeel over de naam, en na vernielingen en koperdiefstal is het werk gesloopt.
Maar elke keer dat ik het werk op de rotonde zie, moet ik ook altijd denken aan een surrealistisch schilderij. In 1921 schilderde Max Ernst Celebes, ook wel bekend als The Elephant Celebes. Wat we zien is een grote grijze kolos, die iets van een tank wegheeft, maar die dus een olifant blijkt te zijn, niet bepaald levensecht, eerder mechanisch. Over de herkomst van de titel vertelde Ernst aan de Engelse kunstenaar, historicus en dichter Roland Penrose, die het werk enige tijd in bezit had, dat het afkomstig was uit een scabreus Duits schooljongensliedje.
Der Elefant von Celebes
hat hinten etwas Gelebes.
Der Elefant von Sumatra,
der vögelt seine Grossmama.
Der Elefant von Indien,
der kann das Loch nicht findien.
Wat in het Nederlands te vertalen is al:
De olifant van Celebes
Heeft van achteren iets geligs.
De olifant van Sumatra
die neukt met zijne grootmama.
De olifant van Indië
die kan het gat niet vindië.
Dat ik bij het beeld op de rotonde bij Luchy aan Ernsts olifant moet denken, kan ik wel verklaren. Het is eenzelfde massieve ovalen vorm. En omdat de beide cortenstalen platen als het ware met een punt in de grond staan wordt de gelijkenis met de poten van Celebes nog groter. En dan is er nog de al genoemde lichtval, die af en toe zorgt voor een schaduw die wat weg kan hebben van de slurf van Celebes. Daarbij is er nog iets anders met L’envoi aan de hand. Wie de rotonde en het beeld nadert vanaf de N89 ziet het in volle glorie. Maar wie van een van een van beide zijwegen komt, ziet uitsluitend een verticale lijn. En daarmee voldoet het beeld feitelijk niet aan het kenmerk van rotondekunst zoals ik dat hierboven formuleerde. Dat tweedimensionale van het beeld maakt een vergelijking met een schilderij niet ongewoon.
Toch zal ik de volgende keer dat ik bij Luchy over de rotonde rijd meer dan ooit denken aan Max Ernst. Dat komt omdat L’envoi des ames, het verzenden van de zielen, als titel onmiskenbaar iets surrealistisch heeft. Maar misschien nog wel meer zal dat komen doordat ik nu weet dat de Duitse jongemannen die in de bossen bij Luchy het leven lieten, het liedje, waarop Max Ernst zijn schilderij baseerde, gekend zullen hebben.
Geef een reactie