Heeft Moritz von Schwind invloed gehad op de schilderkunst in Nederland? En zo ja, hoe groot was dan die invloed. Om die vragen maar direct te beantwoorden: ja en heel klein. Toch is het interessant om eens te kijken hoe dit precies zit.
Sinds de renaissance staat binnen de schilderkunst het historiestuk het hoogst aangeschreven. Scènes met meerdere figuren in een landschap, die een historische gebeurtenis of een Bijbelse of mythologische voorstelling tonen, vragen meer van een schilder dan bijvoorbeeld een portret of een stillevens. Ergens ertussen moet zich de genrevoorstelling bevinden. Ook daar is meer aan schildervaardigheden voor nodig, maar huiselijke scènes kun je vaak weergeven op een kleiner formaat, waarmee je ook hier en daar nog wat kunt maskeren. Bij een schilderij met de titel De thuiskomst van het dronken mannetje zal niemand aan een historiestuk denken en wel aan een genrevoorstelling. Maker van De thuiskomst van het dronken mannetje is Matthijs Maris. We schrijven circa 1856-1857.
Maris wordt geboren op 17 augustus 1839. Als 12-jarige meldt hij zich, net als zijn oudere broer Jacob, aan bij de afdeling Kosteloos Onderwijs van de Haagsche Teekenacademie. Hij wordt niet aangenomen, maar de secretaris van de academie, Isaac Cornelis Elink Sterk neemt de jonge Maris onder zijn hoede. Een jaar later wordt Maris wel aangenomen, het jaar daarop ook en het jaar dáárop zelfs als ‘bij de maand betalende leerling.’ Dat is meteen ook Maris’ laatste jaar. In 1855 krijgt hij een beurs van koningin Sophie, waardoor hij in Antwerpen kan studeren aan de Academie voor Schone Kunsten die onder leiding staat van Nicaise de Keyser. Samen met zijn broer Jacob krijgt hij portretopdrachten van prinses Marianne en het geld dat ze daarmee verdienen stelt ze in staat om meer te gaan reizen. In 1860 reizen ze langs de Rijn door Duitsland naar Zwitserland en via Frankrijk weer terug.
In Duitsland leert Matthijs Maris het werk van Moritz von Schwind en Wilhelm von Kaulbach kennen, schilders over wie hij in Antwerpen al Duitse medestudenten had horen vertellen. De romantische stijl van Schwind en Kaulbach maakt indruk op Maris. In zijn werk uit die tijd laat hij zich inspireren door religieuze thema’s, waarbij eerder nieuwsgierigheid naar een wereld die hij niet kent een rol lijkt te spelen, dan een diepgeworteld geloof. Vanaf 1869 treffen we Matthijs Maris in Parijs. Zijn broers Jacob en Willem en hun moeder zijn daar al. En de laatste twee, die zich zorgen maken over Matthijs die al enige tijd niets meer produceert, dringen er bij hem op aan om zich bij hen te voegen. In de stad voelt hij zich snel thuis, maar hij krijgt opdrachten waar hij niet achter staat en hij heeft het moeilijk met mensen die aan zijn kunst verdienen. De Frans-Duitse oorlog dwingt hem in 1871 terug te keren naar Nederland. Hij schildert bijna uitsluitend werk voor de verkoop, is arm en niet gelukkig.
In 1877 trekt Matthijs Maris naar Londen. Gedurende tien jaar ontwerpt hij voor de Engelse kunsthandelaar Daniel Cottier glas-in-loodramen. Na een ruzie met Cottier komt Maris in contact met Elbert Jan van Wisselingh, een Nederlandse kunsthandelaar die actief is in Londen. Van Wisselingh onderhoudt Maris, zorgt voor onderdak bij een hospita en geeft de schilder carte blanche voor zijn schilderwerk. In die Engelse omgeving krijgt de schilderkunst van de prerafaëlieten steeds meer invloed op het werk van Maris. Hij gaat slaat de weg naar het symbolisme in en zijn werk wordt steeds mysterieuzer, vooral omdat er steeds minder op te herkennen valt. Als Matthijs Maris in 1917 overlijdt eert de Engelse pers hem als een groot kunstenaar. Algemeen wordt hij gezien als de meest getalenteerde van de drie broers Maris. Maar zijn ingewikkelde karakter heeft hem zijn hele schildersleven in de weg gezeten.
Maar hoe zit het nu met Schwind? Is er in het werk van Matthijs Maris iets terug te vinden dat direct herleid kan worden naar de Duitse romanticus? Om te beginnen maakte Maris een schilderij met de titel Sprookje. Dat deed hij in 1875, dus bijna vijftien jaar nadat hij zich in Schwind verdiept heeft. Inhoudelijk heeft het helemaal niets met Schwind te maken. We zien in een vrij vage setting een hurkende vrouw met weelderig rood haar, dat eerder associaties oproept met een schilder als Frederic Leighton dan met Schwind. Ze lijkt de aandacht te vragen van twee vogels, misschien kippen, maar de hele opzet van het schilderij heeft in de verste verte niet de helderheid aan details die we bij Schwind gewend zijn. Tegelijk is Schwind wel de sprookjesschilder bij uitstek. Dus dat Maris deze titel kiest, zou een aanwijzing kunnen zijn.
Een tekening van Maris brengt ons inhoudelijk al een stuk dichter bij Schwind. In enkele illustraties bij Shakespeares Hamlet is er een omhelzing van Hamlet met Ophelia, waarin de houding van Ophelia met haar licht naar links genegen hoofd van Schwind gekopieerd zou kunnen zijn. Maar ook van elke andere kunstenaar die verliefde stellen heeft getekend. Nee, de meest duidelijke invloed van Schwind in het werk van Matthijs Maris is misschien wel de minst herkenbare. Rond 1846 schilderde Schwind Ein Spielmann bei einem Einsiedler. Op het schilderij dat weinig dieptewerking vertoont zien we centraal en vol in het licht iemand ontspannen musicerend. Is deze muzikant nou de Spielmann of is hij de Einsiedler, de kluizenaar? En waar is dan de ander waar in de titel sprake van is? Het is even zoeken, omdat hij in zijn grauwe pij in de schaduw staat, direct rechts van de muzikant, achter het hekje.
Wie precies wie is, is in deze context eigenlijk helemaal niet interessant. Waar het om gaat, is de vlakverdeling van licht en donker die Schwind toepast om zijn verhaal te vertellen. En dat zien we terug bij Matthijs Maris. In zijn De thuiskomst van het dronken mannetje maar ook zijn Wasdag is er net als bij Schwind weinig diepte, is de voorstelling opgebouwd uit groenen en aardetinten en is de afwisseling van licht en donker niet echt helder gedefinieerd.
Volgens sommige bronnen bevindt Der Spielmann bei einem Einsiedler zich in de collectie van de Neue Pinakothek in München. Dat museum werd in 1853 geopend en bood onderdak aan de nieuwe kunst uit de collectie van koning Ludwig I van Beieren. Rond 1860 zal het museum zeker door Maris bezocht zijn. Of hij het schilderij daar daadwerkelijk heeft gezien, heb ik niet kunnen achterhalen. Nu is dat ook niet heel erg van belang. In Der Spielmann bei einem Einsiedler is het meest duidelijk de overeenkomst tussen Schwind en Maris te zien. Maar ook als Maris het schilderij destijds niet gezien heeft, zijn er genoeg andere schilderijen van Schwind waarin hij zijn voorstelling op eenzelfde manier heeft opgebouwd en vertelt.
Geef een reactie