Borduren is het maken van versieringen met naald en garen op textiel, leer of andere ondergronden. Dit lijkt me een heel gangbare definitie van borduren. Maar dat het ook anders kan, bewijst Milou van Ham in Houten.
Ergens halverwege de 16e eeuw begon men – het zullen hoofdzakelijk vrouwen zijn geweest – huishoudtextiel van merktekens te voorzien. Een voor de hand liggende reden zou zijn dat die vrouwen weliswaar zelf hun beddengoed en handdoeken wasten, maar dat ze gemeenschappelijk gedroogd en gebleekt werden op zogenoemde bleekvelden en dat het dan nuttig was om je eigen goed te kunnen onderscheiden van dat van de buurvrouw. Langzaam maar zeker groeide het merken uit tot een modeverschijnsel. Hoe beperkt het ook werd toegepast, vaak met slechts initialen en een opvallend merkteken in rechte lijnen, toch leerden jonge meisjes al uitgebreid markeren, op een zogeheten merklap, waarop ze het complete alfabet en kleine voorstellingen borduurden. De oudste in Nederland bewaard gebleven merklap dateert van 1608. Maar er is een patronenboekje dat ruim trachtig jaar ouder is, van uitgever Johann Schönsperger uit 1523. De naam van de uitgever doet dan ook vermoeden dat het borduren van merken op huishoudtextiel breder over Europa werd toegepast dan alleen in de Nederlanden.
Gaandeweg ontwikkelden de merklappen zich steeds meer tot kleine kunstwerkjes. Rond het alfabet kwam een sierrand en steeds vaker kozen vrouwen voor kleine motieven die betekenis hadden binnen de familie, maar ook te maken konden hebben met de nationale identiteit. De Nederlandse leeuw in Hollandse tuin of de oranjeboom zijn er voorbeelden van. In de 19e eeuw kregen merklappen een wat meer romantische invulling, met honden en katten, met huisjes en hertjes in een bos of met herders of herderinnen met schapen. De merklappen werden kleine kunstwerkjes, die niet zelden een plek aan de muur kregen.
Lang was het markeren van textielgoed nog noodzakelijk, want in wasserijen ging het wasgoed vaak in grotere partijen bij elkaar. Pas met de komst van de wasmachine was het niet langer noodzakelijk om huishoudtextiel van een merkteken te voorzien. Maar daarmee verdween nog niet de merklap. Bij het aanleren van handwerken bleef die nog heel lang vast onderdeel van de lessen. Ongetwijfeld zijn er anno nu nog steeds vrouwen die wel eens een merklap borduren.
Milou van Ham (*1964) is beeldend kunstenaar. In haar werk combineert ze taal en beeld. Woorden of korte teksten geeft ze op een bijzondere manier weer. Dat heeft haar werk interessant gemaakt om het te laten zien in de openbare ruimte. Zo kreeg ze bijvoorbeeld opdrachten van de Rijksgebouwendienst en van de gemeentes Spijkenisse, Slochteren en Leiden. In Houten realiseerde Van Ham in 2010-2011, in opdracht van de gemeente en ProRail een wandkunstwerk, met daarop een aantal rijmende en tegengestelde begrippen. Uit-in, einde-begin, open-dicht, donker-licht, op-neer, heen-weer, luid-stil, warm-kil, hoog-laag, snel-traag en dan, waar mogelijk, ook nog eens zo vormgegeven dat vorm en inhoud overeenkomen. Verder heeft van ham een rijmpje van drie woorden van drie lettergrepen opgenomen en een haiku.
Rondom heeft Van Ham begrippen verzameld die een directe link hebben met Houten en die in Alfabetische volgorde gerangschikt. Daarbij vallen de M, de X en de Y op. MvH 2010 is helder. Zo heeft Van Ham haar werk gesigneerd. X = 140004.80 en Y = 449454.03 zijn ingewikkelder. In eerste instantie denk je aan coördinaten die het werk aan deze ene plek verbinden. Maar voor die plek, het fietsers- en voetgangerstransferium zijn de GPS-coördinaten 52.01699, 5.17941. Toch zijn het wel degelijk coördinaten, namelijk in Geography Markup Language (GML), die bijvoorbeeld door het Kadaster gebruikt worden.
Behalve de rijmpjes en de alfabetische begrippen vallen in Van Hams werk ook nog rode, ronde figuren op. Die blijken door Van Ham te zijn gekopieerd uit een van de kerken in Houten die dateert uit de 13e eeuw. Wat de symbolen betekenen, is niet duidelijk.
Zo is het ook niet helemaal duidelijk of de door Van Ham gekozen vorm een directe link met Houten heeft. Onmiskenbaar refereert Van Ham aan de traditionele merklap. Om de kruissteekjes na te bootsen heeft ze met een team van medewerkers kleine vierkante mozaïeksteentjes bewerkt en die op een grotere ondergrond gelijmd. Die matten zijn vervolgens door een gespecialiseerd bedrijf op de wanden van het transferium gelijmd. En zo realiseerde Milou van Ham vermoedelijk ’s werelds eerste keramische merklap.
[Foto’s werk van Milou van Ham in Houten door Sybrand]
Geef een reactie