Latijnse school

Al zo lang als ik in Nijmegen woon, denk ik dat de Mr. Hermanstraat in Nijmegen, die de Burchtstraat verbindt met de Platenmakersstraat, genoemd is naar een jurist. Niet is minder waar. Herman van Herengrave (of van Hergraeff) was steenhouwer, metselaar en bouwmeester. Hij is verantwoordelijk voor de Latijnse School en voor het Nijmeegse stadhuis. Op de bouwplaatsen werd hij Meester Herman genoemd, vandaar de straatnaam. Maar is Herman van Herengrave ook verantwoordelijk voor een tot nu toe onbekend gebleven chronogram?

“Ante iudicium interroga te ipsum” staat er boven de ingang van de Latijnse school in Nijmegen.
Onderzoek jezelf voordat je wordt geoordeeld luidt de vertaling van de tekst. Oorspronkelijk zou hier een voorstelling van het Laatste oordeel te zien zijn geweest, waarop de tekst zeer van toepassing is. Volgens bronnen is dat vervangen door een raam. Tegelijk kun je je afvragen of de tekst, op deze plek, op een school, wel zo toepasselijk is. Ben je, als je nog volop bezig bent met leren wel in staat om jezelf te onderzoeken? Of zou dat je uiteindelijk plicht zijn waarop dat leren voorbereidt?

De tekst is afkomstig uit het Bijbelboek Wijsheid van Jezus Sirach. Dit is een zogenoemd deuterocanoniek boek. In de Hebreeuwse Bijbel is het niet opgenomen. Ook de protestanten hebben het boek uit de Bijbel geschrapt. Maar de Latijnse School is gebouwd in 1544-1545, dus zo vreemd is het niet dat de tekst toen gebruikt is.

Onder de tekst zien we het stadswapen van Nijmegen van Nijmegen, met de dubbelkoppige adelaar en de keizerskroon. Twee putti tonen het wapen en lijken tegelijk wat neer te kijken op de bezoekers van de school. Onder het wapen staat opnieuw een tekst:
“Iam vigat hic nobis et pax bona religioque pura et publica res praecipiante aquila”.
Je zou dit kunnen vertalen als: Hier bloeit nu voor ons goede vrede en zuivere godsdienst voorafgegaan door het bestuur met de adelaar.

Dat bestuur met die adelaar is uiteraard het Nijmeegs stadsbestuur. De goede vrede is een zeer lovenswaardig streven, maar op die zuivere godsdienst valt wel iets af te dingen. In de jaren 1544-1545 rommelde er al wel het een en ander in Europa. In de Duitse landen timmerde Luther aan de weg en letterlijk aan een kerkdeur en in Frankrijk was Johannes Calvijn tien jaar eerder overgegaan naar de reformatie. Maar echt grootschalig was die reformatie nog niet. Je zou dus bijna denken dat het verwijzen naar een zuivere godsdienst een soort wens was van de opdrachtgevers, laat er een einde komen aan die reformatorische ketterij.

Laten we nu de Latijnse teksten nog eens bekijken en zien of er sprake kan zijn van een chronogram. Alleen het woord iudicium is al interessant. Alle acht de letters zijn ook Romeinse cijfers. Maar tellen we die op, dan komen we op 1613. Met de I uit interroga en de I en de M uit ipsum erbij, zitten we in 2615. Geen chronogram dus. In de andere tekst tellen we een M, drie keer een C, drie keer een L, een keer een X, vijf keer een V en tien keer een I. MCCCLLLXVVVVVIIIIIIIIII is 1495. Niet direct een jaartal dat een bel doet rinkelen.

Herman van Herengrave is volgens biografische gegevens geboren rond 1500. Dus er kan met het bouwjaar van de Latijnse school geen fout zijn gemaakt, tenzij er natuurlijk een andere bouwmeester actief is geweest. Dat lijkt allemaal erg onwaarschijnlijk. Bovendien staat er direct boven de deur 1544 gebeiteld. Kijken we dan nog eens aandachtig naar de tekst, dan valt op dat er geen religio staat, maar relligio. De betekenis is hetzelfde en ineens hebben we een L extra, waarmee we uitkomen op 1545, het jaar waarin de bouw van de school voltooid is.
Het is niet waarschijnlijk dat meester Herman de tekst bedacht heeft. Logischer is het vermoeden dat de rector van de school de tekst bedacht heeft. Maar doordat de letters die ook Romeinse cijfers zijn, niet in grootte zijn geaccentueerd, valt de tekst als chronogram niet op. Er bestaat nog de mogelijkheid dat ze ooit zijn ingekleurd, maar dat is iets was nader onderzoek zou moeten uitwijzen.