Kerken zijn plechtige plekken. Als er iemand hardop praat is het de priester of de dominee. Zelfs gidsen vertellen hun verhaal op gedempte toon. Maar voor de bouwers van die kerken was het business as usual, waarbij ze zich af en toe wel iets ondeugends wilden veroorloven.
Het verhaal gaat dat bij de bouw van de Dom in Utrecht op enig moment de bisschop op bezoek kwam. Hij vond dat een van de steenhouwers in een raam maar matig werk had geleverd. Daarop bond de steenhouwer de beide delen met touw aan elkaar. Toen de bisschop dat bij een volgend bezoek zag, ontstak hij in woede. Van iemand uit zijn gevolg eiste hij een zwaard op, waarmee hij de knoop in tweeën zou slaan. Maar toen geschiedde een wonder. Het touw veranderde in steen. Tot zover de Utrechtse legende. Maar er zijn in Nederland nog drie vergelijkbare stenen knopen, in een kloostergang van de Sint Servaasbasiliek in Maastricht, aan de buitenkant van de Christoffelkathedraal in Roermond, waar hij bekend staat als de Duivelsknoop en in het maaswerk in het noordtransept van de Stevenskerk in Nijmegen.
In een boek dat recent gepubliceerd werd over het 750-jarig bestaan van die kerk wordt de knoop verklaard als een verwijzing naar de koorden van liefde waarmee Christus de mensen aan zich bindt, en zoals beschreven in Hosea 11:4. Die koorden zouden terug te zien zijn in drie knopen in de koorden van van de franciscanen, die staan voor armoede, kuisheid en gehoorzaamheid. Heel erg plausibel klinkt dat niet, omdat er in heel Nederland slechts vier gebeeldhouwde knopen zijn op verschillende plekken, één binnen in een kerk, één buiten en twee in een kloostergang. Afgezien van de vraag wat die symboliek doet in kerken die geen enkele band met de franciscanen hebben, kun je je ook nog eens afvragen waarom de plek in die kerken niet veel prominenter is. Je moet weten dat ze er zijn om ze te kunnen opmerken. Daarbij is het ook nog zo dat als ze echt betekenis hebben, je mag verwachten dat er veel meer gebeeldhouwde knopen zouden moeten zijn dan de nu bekende vier. Maar als je kijkt naar andere plekken in kerken waar je knopen tegenkomt, dan is dat op grafstenen. In graven waar echtparen begraven liggen duiden die knopen op hun liefde. Dergelijke liefdesknopen komen veelvuldig voor. Het is niet uit te sluiten dat steenhouwers, van wie het werk doorgaans recht-toe-recht-aan was, op deze manier de liefde voor hun echtgenote tot uitdrukking hebben willen brengen.
Maar de misschien wel meest voor de hand liggende verklaring voor de knopen is gewoon baldadigheid, laten zien dat je als steenhouwer meer in je mars had, dan uit de simpele bouwelementen kon worden opgemaakt. Dat je als steenhouwer meer kwaliteiten had van een beeldhouwer dan door de bouwmeester werd erkend. Je zou het een knipoog in steen kunnen noemen.
Een dergelijke knipoog kwam ik ook tegen in de kathedraal van Ely, in een van de kapellen van de kathedraal. Ergens rond 1430 werd in Beverley in Yorkshire John Alcock geboren. Voor zijn studie verhuisde hij naar Cambridge. In 1461 werd hij benoemd tot deken van St. Stephen’s Chapel in Westminster. In 1472 werd hij tot bisschop van Rochester gewijd, vier jaar later verkaste hij naar Worcester en weer tien jaar later naar Ely. Twee korte periodes diende hij als Lord Chancellor, een soort minister van justitie. Maar meer zal hij herinnerd worden als een van de oprichters van Jesus College in Cambridge, in 1496. Nadat Alcock in 1500 was overleden, werd zijn stoffelijk overschot bijgezet in een kapel van de kathedraal van Ely, die de naam Alcock Chantry kreeg.
Wie de kapel bezoekt kan de indruk van enige ijdelheid van de bisschop niet onderdrukken. Verwijzend naar zijn naam, zijn er ‘overal’ hanen te zien. Maar ergens in de geleding van een van de ramen bevindt zich een ander dier. De steenhouwer lijkt zich te hebben uitgeleefd, waarbij het nauwelijks voorstelbaar is dat hij dit in opdracht heeft gedaan. In het Nederlands kennen we het spreekwoord ‘Als de vos de passie preekt, boer pas op je kippen’. Het betekent dat als iemand zich vroom of behulpzaam voordoet, hij vaak minder positieve plannen heeft. Of een dergelijk spreekwoord in Engeland ook bestaat weet ik niet. Maar ik heb stellig de indruk dat de steenhouwer het belang of de status van bisschop John Alcock heeft willen relativeren, met de toevoeging van hetzelfde dier dat we kennen uit het Nederlandse spreekwoord. Niet heel erg nadrukkelijk, zelfs haast onopvallend heeft de steenhouwer een vos toegevoegd.
Ongetwijfeld zijn er meer steenhouwers geweest die ergens in een kerk een knipoog in steen hebben achtergelaten. Ken je er voorbeelden van, laat ze dan achter in de reacties.
Geef een reactie