Imitatio

In 2005 werd Titus Brandsma uitgeroepen tot Grootste Nijmegenaar aller tijden. Mocht er in Zwolle ooit een dergelijke verkiezing worden georganiseerd, dan zal Thomas a Kempis zeker hoge ogen gooien. Maar wie was hij, wat heeft hij voor Zwolle betekend en hoe wordt hij er herinnerd?

Thomas a Kempis werd rond 1380 geboren in Kempen, een stadje halverwege Venlo en Krefeld. Op enig moment zal hij zijn naam aldus gelatiniseerd hebben, want in de streek waar hij vandaan kwam heette hij gewoon Thomas van (of uit) Kempen. Er zullen ongetwijfeld meer Thomassen zijn geweest en daar werd hij ook wel Thomas Hemerken of Haemerken genoemd, naar het beroep van zijn vader, smid, en diens belangrijkste gereedschap, de hamer.
In 1393 belandde hij in Deventer als leerling van de Latijnse School. Daar maakt hij kennis met de ideeën van Geert Groote en de Moderne Devotie en met de Broeders van het Gemene Leven. Hij blijft zeven jaar in Deventer en werkt er onder meer als kopiist. Mogelijk is zijn positie in de kringen waarin hij in Deventer verkeert, hem toch nog te vrijblijvend. Hij verhuist naar Zwolle om daar toe te treden tot de reguliere augustijner kanunniken van het Bergklooster op de Sint Agnietenberg. In 1413 wordt Thomas tot priester gewijd en in 1429 wordt hij subprior van het klooster.

Naast de dagelijkse godsdienstoefeningen van het klooster, houdt hij zich bezig met het kopiëren van handschriften. Ook begint hij zelf te schrijven. Zo verschijnen er van zijn hand levensbeschrijvingen van Geert Groote (Vita Gerardi Magni), van de heilige Liduina van Schiedam (Vita Lidewigis) en van Florens Radewijns, voorman van de Moderne Devotie, bij wie Thomas in Deventer in huis heeft gewoond. Het belangrijkste werk dat Thomas schrijft is Over de navolging van Christus (De imitatione Christi). Die bundeling van vier traktaten wordt buitengewoon succesvol en invloedrijk. Als het in 1471-1472 in Augsburg in druk wordt uitgegeven, is er zo veel vraag naar dat het gedurende enige tijd het meest gelezen boek is, na de Bijbel. Zelfs na de Reformatie, waarin al te katholieke passages geschrapt worden, blijft het boek zijn invloed behouden.

Thomas a Kempis bleef schrijven tot zijn dood op 1 mei 1471. Zijn stoffelijke resten zijn altijd bewaard in een schrijn in de Grote of Sint Michaëlskerk in Zwolle. Toen die kerk in 2006 definitief haar deuren sloot, verhuisde de schrijn naar Basiliek van Onze-Lieve-Vrouw-ten-Hemelopneming. Behalve via de schrijn herinnert Zwolle Thomas a Kempis door een parochie die naar hem genoemd is, een middelbare school die zijn naam draagt en uiteraard een straat met zijn naam. Verder is er in 1919 op de begraafplaats van het Bergklooster een monument onthuld dat ontworpen werd door architect Pierre Cuypers. En er liggen plannen om, ruim 550 jaar na zijn dood, een museum te wijden aan Thomas a Kempis.

Later is er op dezelfde begraafplaats een gedenkzuil geplaatst met een gebeeldhouwd portret van Thomas. En dat is opmerkelijk als je bedenkt dat er in 2011 een poging is gedaan om aan de hand van Thomas’ schedel vast te stellen hoe hij eruit moet hebben gezien. Omdat de schedel diverse gaten vertoonde, is dat plan opgegeven. En dus is er geen andere bron dan een geschilderd portret van een tijdgenoot van Thomas, dat mogelijk rond 1460 geschilderd is. We zien een man met een smal gezicht en een lange neus en een wat guitige oogopslag. In een groter schilderij zien we Thomas a Kempis zittend in de vrije natuur, met op de achtergrond het klooster op de Agnietenberg. Maar dit schilderij dateert uit 1569, dus daar heeft de maker zijn fantasie de vrije loop kunnen laten. Voor het beeld van Tom Waterreus uit 2001, op een hoek van het Dominicanerklooster in Zwolle, geldt uiteraard hetzelfde.

Het meest recente portret van Thomas a Kempis in Zwolle is een muurschildering van Donovan Spaanstra. Het is te vinden op de hoek van de Sassenstraat en de Goudsteeg. Spaanstra heeft Thomas a Kempis een eigentijds uiterlijk gegeven, compleet met five o’clock shadow en een haast cynische oogopslag. Daarbij had hij te maken met een klein architectonisch probleem in de muur waarop hij het portret moest schilderen. Ooit zat er een venster dat op een gegeven moment is dichtgemetseld. Maar de bakstenen boog boven het venster is in het metselwerk nog prominent aanwezig. Spaanstra heeft de boog benut door er de ronding van de bonnet van te maken die Thomas op zijn hoofd draagt.