Hokusai en de grote golf

Soms is dwarskijken ook echt dwars kijken. Niet van links naar rechts, maar gewoon recht van voren. En wat heb je daarvoor nodig? Een 19^e-eeuwse Japanse prent, een lap plastic, blauw licht en een ventilator.

Eigenlijk is het best vreemd dat een prentenmaker, die geboren werd in 1760 en overleed in 1849 de bekendste kunstenaar van Japan is. Toch valt daar wel het een en ander voor te zeggen. Om te beginnen draait het bij de houtsneden, de ukiyo-e, dat je kunt vertalen als ‘prenten van de vlietende wereld’, niet om exclusiviteit, zoals we die in Europa in de schilderkunst eeuwenlang hebben gekend. De prentkunst is een vorm van volkskunst, die aan het begin van de 17^e eeuw naar een hoger niveau werd getild. De nieuwe machthebbers in Japan, de Togukawa brachten vrede, maar verplichten adellijke families jaarlijks enige tijd te wonen in Edo, toen nog een klein vissersdorp, dat uiteindelijk uitgroeide tot het huidige Tokio. De smaak en de voorkeuren van de adel bepaalden de inhoud van de prenten, vaak scènes met kabuki-acteurs en no-dansers.

Na verloop van tijd werden ook landschappen populair. Een bijzondere plek was weggelegd voor de Fuji, de vulkaan die met 3776 meter de hoogste berg van Japan is, en die een heilige status heeft. In 1827 maakte Katsushika Hokusai, de prentenmaker uit de vorige alinea, zijn reeks Zesendertig gezichten op de berg Fuji. Later voegde hij er nog tien prenten aan toe. Vooral de eerste prent, De grote golf van Kanagawa, is wereldberoemd geworden. We zien een grote golf op zee, die van links naar rechts door het beeld rolt. Rond de golf zijn drie boten te zien, met vissers die letterlijk roeien voor hun leven. Midden in de denkbeeldige cirkel die we van de golf kunnen maken zien we de berg Fuji.

In de schilderkunst van het westen is vanaf de renaissance veel aandacht besteed aan perspectief, lijnperspectief met verdwijnpunten, maar ook atmosferisch perspectief, waarbij kleuren in de diepte steeds diffuser werden. Toen Japan halverwege de 19^e eeuw zijn grenzen ging openstellen, ontdekten westerse kunstenaars de Japanse prentkunst, waarin perspectief veel minder een rol speelde. De Japanse prentkunst, die veel vlakker oogde, werd mateloos populair en door tal van kunstenaars nagevolgd. Zo schilderde James McNeill Whistler Arrangement in Gray and Black, No. 1, dat ook qua titel vernieuwend was, en ook wel Whistlers Mother werd genoemd. Afgezien van de stoof en een vluchtlijn in de vloer, ontbreekt elk perspectief. En dat werd mede door De grote golf van Kanagawa teweeggebracht.

Dyane Donck is een Nederlandse componiste en theatermaakster. In de Stevenskerk in Nijmegen zijn sinds 3 november negen installaties van haar te zien en belangrijker, te horen. Waar voor de visueel ingestelde mens al best bijzondere dingen te zien zijn, wordt die ervaring vele malen groter met een koptelefoon en een speciaal draagbaar kastje (te huur voor 5 euro), dat bij elke installatie het geluid in werking zet. En juist dat geluid met passages gesproken tekst en zang zijn essentieel. Owari, Japans voor einde, is speciaal ontwikkeld om te ervaren in een kerk. Na de Stevenskerk, waar de installaties tot en met 30 november te beleven zijn, reist het project nog langs de grote kerken in Arnhem, Zwolle, Groningen, Leiden en Breda.

Een van de installaties heet Oceans of Wisdom, een titel die afkomstig is van een reeks van tien prenten van Hokusai. Hij maakte deze serie in 1832-34 en de prenten staan helemaal los De grote golf. Toch is het deze prent die in de beleving van de bezoeker een onuitwisbare rol speelt. Niet langer ben je de toeschouwer die de golf van links naar rechts ziet bewegen. Nee, je positie is 90 graden gedraaid en je ziet de golf nu recht op je afkomen. Waar Hokusai aan het einde van de 19^e eeuw het perspectief van westerse kunstenaars kantelde, doet Donck dat anderhalve eeuw later, met relatief eenvoudige theatrale middelen, met het perspectief van de toeschouwer.