CaroLVs borroMeVs

Vier chronogrammen op één gevel, dat moet wel duiden op een roerige geschiedenis. Nu kunnen de jezuïeten, de stichters van de kerk zelf ook bogen op een roerige geschiedenis, dus zo gek is het allemaal niet. Wat vertellen die chronogrammen op de Sint-Carolus-Borromeuskerk in Antwerpen ons.

In 1534 ging de jonge Spaanse edelman Iñigo de Loyola studeren in Parijs. Met enkele vrienden richtte hij al vrij snel een religieuze orde op. In de woelige tijden van de reformatie, die mede door Maarten Luther waren ontstaan, was er behoefte aan een tegengeluid, vonden de jonge Iñigo en zijn medestanders. De naam voor de orde was jezuïeten en zichzelf noemde hij voortaan Ignatius. Zes jaar later gaf de toenmalige paus Paulus III zijn goedkeuring aan de orde en als Sociëteit van Jezus konden Ignatius en de zijnen gaan werken aan de ‘voortplanting van het geloof’. De orde zou een belangrijke plek innemen in de contra-reformatie.

Een van de middelen die de jezuïeten inzetten, was zichtbaarheid. Hun kerken moesten herkenbaar zijn. In 1584 werd in Rome de kerk van Santissimo Nome di Gesù all’ Argentina, kortweg Il Gesù, gewijd. De architecten, aanvankelijk Giacomo da Vignola en nadat hij in 1573 was overleden, Giacomo della Porta, gaven aan de gevel, die opvallend klokvormig was, een grotere driedimensionaliteit en legden daarmee de basis voor de barokke architectuur. Daarbij kwam heel opvallend een medaillon met de letters IHS, dat de jezuïeten zich als het ware als logo hadden toegeëigend, midden op de gevel. Al snel werd dit hét schoolvoorbeeld voor hoe een jezuïetenkerk gebouwd diende te worden.

In Antwerpen werd dat de kerk die er nu nog staat. François d’Aguilon en Pieter Huyssens, beide vanzelfsprekend jezuïet tekenden voor het ontwerp. De kerk werd gebouwd tussen 1615 en 1621 en na voltooiing volgens de overlevering gewijd aan Maria. Mogelijk omdat de kathedraal van Antwerpen ook al gewijd was aan Onze-Lieve-Vrouwe, besloot men om de kerk na drie jaar opnieuw te wijden, nu aan Ignatius van Loyola.

Met de jezuieten is het niet altijd even goed gegaan. Misschien kregen ze wel te veel macht. Feit is dat er in de 18^e eeuw vanuit Frankrijk, Spanje en Portugal druk werd uitgeoefend op de paus om de orde aan banden te leggen. In 1773 verbood paus Clemens XIV de orde volledig. Later zou de orde wel weer in ere hersteld worden, maar in Antwerpen werd dat niet afgewacht. Nu de jezuïeten verboden waren, was een wijding van de kerk aan Ignatius van Loyola niet langer gewenst.

En dus werd de kerk opnieuw gewijd, voor de derde keer, en nu aan Carolus Borromeus. Dat was in die zin een verstandige keuze, omdat Borromeus nooit deel had uitgemaakt van een religieuze orde. Hij had rechten gestudeerd en was vervolgens door paus Pius IV benoemd tot kardinaal en tot pauselijk secretaris. Later zou Borromeus zelfs benoemd worden tot aartsbisschop van Milaan en in die hoedanigheid heeft hij bijgedragen aan hervormingen in de katholieke kerk.

Dat brengt ons bij de chronogrammen op de gevel. De eerste, CrIsto Deo VIrgInI DeIparae beato IgnatIo LoIoLae soCIetatIs aVthorI senatVs popVLVsqVe antVerpIensIs pVbLICo et prIVato aere ponere VoLVIt (Aan Christus God, aan de Goddragende maagd, aan de gezegende Ignatius van de sociëteit van Loyola de auteur, aan de senaat en het volk van Antwerpen, met publiek en privaat geld, is verordend dit neer te zetten) heeft de meest prominente plek op de gevel gekregen. En dat is ook terecht, hij herinnert aan het bouwjaar 1621 en hoe de bouw van de kerk betaald is.

In 1718 brandde de kerk gedeeltelijk af. Na de herbouw kwam het tweede chronogram, direct onder de eerste en recht boven de toegang. MarIae DICata eX Cinere restItVor (Gewijd aan Maria ben ik herbouwd uit de as) luidt de tekst die wijst op de herbouw die in 1719 voltooid was. Zoals gezegd volgde 55 jaar later de wijding aan Carolus Borromeus en dat zien we terug in de andere twee chronogrammen.

sanCte CaroLe borroMeae tIbI fIDeLes (Sint Carolus Borromeus, aan U, trouw) oogt niet lekker vloeiend. Maar uiteindelijk gaat het daar niet om, maar om het jaartal, 1803. Dat was het jaar waarin de kerk een plek kreeg in Antwerpen als parochiekerk. Het vierde en laatste chronogram luidt sanCtI CaroLI prIstInVs DeCor reDDItVs (De oorspronkelijke elegantie van Sint Carolus hersteld). Waar het jaartal 1865 op duidt, is niet helemaal duidelijk. Van een brand, die de kerk in 2009 wel weer trof, lijkt geen sprake te zijn. In de geschiedenis van de kerk, zoals die online te vinden is, is daar geen sprake van. Wellicht gaat het hier om een andere restauratie.

Een andere verklaring is misschien wat vergezocht, maar legt wel een link tussen het jaartal en Carolus Borromeus. Keizerin Charlotte van Mexico stichtte een damesorde, die ze de Orde van Sint-Karel noemde, naar de heilige die ze bewonderde. Dat deed ze in 1865. Nu ligt Mexico best ver weg van Antwerpen, maar keizerin Charlotte was de enige dochter van de Belgische koning Leopold I en misschien werd haar initiatief in Antwerpen met een chronogram gewaardeerd.

Wat opvalt is dat beide Carolus-chronogrammen identiek zijn en symmetrisch een plek hebben gevonden op de gevel. Het zou dan ook logisch zijn als beide pas na 1865 de plek hebben gekregen, waar ze nu nog altijd te zien zijn.