Besturen

Palio en panforte, dat is tegenwoordig misschien nog het enige waar je aan denkt als het over Siena gaat. Maar ooit, aan het einde van de middeleeuwen en het begin van de renaissance was Siena een van de machtigste steden van Italië. Een klein stukje daarvan is nu door kunstenaar Derk Thijs zichtbaar gemaakt in Breda.

De tweelingbroers Remus en Romulus stichtten volgens de legende de stad Rome op 21 april van het jaar 753 v. C. Over de vraag wie leiding moest geven aan de stad kregen ze ruzie, waarop Romulus Remus vermoordde. Nu zou, wederom volgens de legende, Remus twee zoons hebben gehad, Senius en Aschius, die vluchtten uit angst voor hun wrede oom. Op hun beurt stichtten zij ook een stad. Of zij ook ruzie kregen vermeldt de legende niet, maar feit is dat Senius’ naam voortleeft in de naam van de stad: Siena. De kleuren van Siena, in het vaandel en het stadswapen zijn zwart en wit, naar de kleuren van de paarden waarop de beide broers uit Rome gevlucht waren.

In hoeverre het verhaal deugt, is niet te achterhalen. Maar een stad die een dergelijke geschiedenis fabriceert, doet dat niet zomaar. Het laat zien dat Siena niet onderschat moet worden. Enkele eeuwen lang gebeurde dat ook niet. Siena kon wedijveren met het naburige Florence, was de bakermat van het Europese bankwezen en met die rijkdom kon macht gekocht worden. De kaart van Italië zou er mogelijk anders hebben uitgezien als Siena in 1348 niet getroffen zou zijn door de pest, die voor driekwart van de Sienezen de dood zou betekenen. De rol van Siena op het grotere politieke toneel was definitief uitgespeeld.

Het belangrijkste machtscentrum van de stad was het Palazzo Pubblico. Hier zetelden de stadsbestuurders, die verzameld waren in een raad van negen, die periodiek van samenstelling wisselde. Zodoende bleef de stad verschoond van alleenheersers, die het reilen en zeilen in de stad al te makkelijk naar hun hand konden zetten. En als het de inwoners van de stad niet waren, die hen daaraan herinnerden, dan was het wel een fresco in het palazzo dat hen liet zien wat er nodig was.

Tussen februari 1338 en mei 1339 schilderde Ambrogio Lorenzetti de Allegorie van goed en slecht bestuur. Ambrogio leerde zeer waarschijnlijk het vak van zijn oudere broer Pietro, die op zijn beurt weer les zou hebben gehad van de beroemde Giotto. Wat zien we allemaal in Lorenzetti’s allegorie. Centraal in het goede bestuur zit een man met baard op een troon. Rond hem staan de kardinale deugden kracht, voorzichtigheid, rechtvaardigheid en matigheid. Daarnaast zien we ook nog vrede en grootmoedigheid. In het deel met het stadsleven zien we al deze deugden in praktijk gebracht. Het leven is er voorspoedig en harmonieus. Buiten de muren zijn de akkers rijk gevuld.

Bij het slechte bestuur valt direct op dat grote delen zwaar beschadigd zijn. Hier zit een soort duivel op de troon, een man in een zwart gewaad met twee hoorntjes op zijn hoofd. Ongetwijfeld wordt hij omgeven door doodzonden als gulzigheid en gierigheid. De mensen in de stad leven in armoe, zijn slecht gekleed of naakt en een van hen sterft op straat. De akkers buiten de muren zijn leeg en vervallen. Kortom, via dit fresco herinnerde Lorenzetti de bestuurders van zijn stad dagelijks, op niet mis te verstane wijze, aan wat er van hen gevraagd werd. Kom daar anno 2025 maar eens om, bijvoorbeeld bij een president die een grotere balzaal belangrijker vindt dan rechtvaardigheid en die uitsluitend bezig is zijn eigen rijkdom te vermenigvuldigen.

In Breda heeft het werk van Ambrogio Lorenzetti navolging gekregen. Niet in het gemeentehuis, waar het misschien het best tot zijn recht zou komen, maar in het geheel gerenoveerde station. En eigenlijk zelfs dat niet. Kunstenaar Derk Thijs realiseerde zijn werk in 2016 als een soort plafondschildering, onder de overkapping aan de westzijde van het station. En feitelijk is dat ook niet helemaal juist. Het stationscomplex biedt onderdak aan diverse kantoren. Een daarvan is van de Belastingdienst, een instelling die niet zelf direct verantwoordelijk is voor goed of slecht bestuur, maar die wel gebaat is bij het vertrouwen van de burgers.

Thijs heeft er, anders dan Lorenzetti, niet voor gekozen, om de gevolgen van goed en slecht bestuur te laten zien. In plaats daarvan schilderde hij abstracte en antropomorfe figuren die vooral de deugden hebben verbeeld. Daarbij helpen de namen van de deugden die hij vermeldde om ze te duiden. Dat deed Lorenzetti ook, maar je kunt je afvragen hoeveel mensen tegenwoordig nog weten hoe je temperantia of sapientia moet vertalen en wat het precies betekent.

Bij de schilderingen van Thijs zijn ook enkele teksten te vinden, die rechtstreeks vertaald zijn uit Lorenzetti’s origineel. Het betreft twee wat langere teksten over het goed bestuur en een korte tekst of het slechte bestuur. Bij die tekst is ook een antropomorfe figuur te vinden die dat slechte bestuur wel heel plastisch weergeeft: bij zijn middel is hij in tweeën gebroken. Hoewel Thijs’ figuren gelijkmatig over het hele oppervlak verdeeld zijn, is hun positie niet toevallig. Voor hij met zijn ontwerp aan de slag ging, zaten er in de overkapping al lichtjes. Die lichtjes heeft Thijs gebruikt als ogen voor zijn figuren.

Dat Ambrogio Lorenzetti met zijn Allegorie van goed en slecht bestuur bijna zeven eeuwen later, ook buiten Siena, en in dit geval via een eigentijdse kunstenaar nog steeds zijn boodschap kan uitdragen is mooi. Helaas moet je je wel afvragen hoe vaak het gezien en gewaardeerd wordt. Mensen die onderweg zijn naar een station hebben een doel: hun trein halen. Daarbij zullen ze vooruit kijken. Zelden zullen voorbijgangers hier hun blik omhoog richten.

[Foto’s Breda gemaakt door Sybrand]